भारतातील समकालीन सामाजिक समस्या Minor-II

 

भारतातील समकालीन सामाजिक समस्या

Module-०१

समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून 'सामाजिक समस्या' (Social Issues) म्हणजे केवळ व्यक्तिगत अडचणी नसून, त्या समाजाच्या रचनेशी आणि मूल्यांशी जोडलेल्या असतात. समाजशास्त्रज्ञांच्या मते, जेव्हा एखादी परिस्थिती समाजातील मोठ्या समूहाच्या मूल्यांना बाधा पोहोचवते आणि त्यावर सामूहिक कृतीद्वारे उपाययोजना करणे शक्य असते, तेव्हा तिला सामाजिक समस्या म्हटले जाते.

खाली सामाजिक समस्यांच्या काही महत्त्वाच्या समाजशास्त्रीय व्याख्या दिल्या आहेत:

प्रमुख समाजशास्त्रीय व्याख्या (Sociological Definitions)

१. पॉल लँडिस (Paul B. Landis):

"सामाजिक समस्या म्हणजे अशी परिस्थिती जी लोकांच्या कल्याणास धोका निर्माण करते आणि ज्यावर सामूहिक प्रयत्नांनी नियंत्रण मिळवता येते."

२. रिचर्ड फुलर आणि रिचर्ड मायर्स (Fuller and Myers):

"सामाजिक समस्या म्हणजे अशी वर्तणूक किंवा परिस्थिती जिच्याकडे समाजातील लक्षणीय संख्येने लोक त्यांच्या सामाजिक मूल्यांचे उल्लंघन म्हणून पाहतात."

३. लॉरेन्स फ्रँक (Lawrence K. Frank):

"सामाजिक समस्या म्हणजे समाजातील अशा अनेक व्यक्तींच्या अडचणी किंवा वर्तणुकीतील दोष, ज्यांना सुधारण्यासाठी सामाजिक धोरण किंवा सामूहिक कृतीची आवश्यकता असते."

 

    सामाजिक समस्येची वैशिष्ट्ये (Characteristics)

एखाद्या घटनेला 'सामाजिक समस्या' मानण्यासाठी खालील निकष पूर्ण होणे आवश्यक असते:

ü  वस्तुनिष्ठ घटक (Objective Condition): ती परिस्थिती समाजात प्रत्यक्षात अस्तित्वात असावी (उदा. गरिबी, बेरोजगारी).

ü  विषयनिष्ठ घटक (Subjective Awareness): समाजातील एका मोठ्या गटाला ती परिस्थिती हानिकारक वाटली पाहिजे.

ü  सामूहिक कृतीची गरज: ही समस्या एक व्यक्ती स्वतःहून सोडवू शकत नाही; त्यासाठी सरकारी कायदे किंवा सामाजिक चळवळींसारख्या सामूहिक प्रयत्नांची गरज असते.

ü  सामाजिक मूल्यांशी संघर्ष: जेव्हा समाजातील प्रस्थापित मूल्ये (Values) आणि प्रत्यक्ष परिस्थिती यात वैश्विकता परंतु स्थलसापेक्षता (Universality but Relativity)

ü  सामाजिक समस्या सर्व समाजांत आढळतात, परंतु त्यांचे स्वरूप देश, काळ आणि परिस्थितीनुसार २. बहुआयामी कारणे (Multidimensional Causes)

ü  कोणतीही सामाजिक समस्या एकाच कारणामुळे निर्माण होत नाही. तिच्या मागे आर्थिक, राजकीय, धार्मिक आणि सांस्कृतिक अशा विविध कारणांचा गुंता असतो.

ü  उदाहरण: बेरोजगारी ही केवळ आर्थिक समस्या नाही; तिचे धागेदोरे शिक्षण पद्धती (सांस्कृतिक), सरकारी धोरणे (राजकीय) आणि लोकसंख्या वाढ (सामाजिक) यांच्याशी जोडलेले असतात.

ü  ३. परस्परावलंबित्व (Inter-connectedness)

ü  सामाजिक समस्या एकमेकांपासून वेगळ्या नसतात. एक समस्या दुसऱ्या समस्येला जन्म देते किंवा तिला खतपाणी घालते.

ü  उदाहरण: गरिबीमुळे कुपोषण वाढते, कुपोषणामुळे आरोग्य बिघडते, आरोग्यामुळे कार्यक्षमता कमी होते आणि पुन्हा गरिबी वाढते. हे एक दुष्टचक्र (Vicious Cycle) असते.

४. सामाजिक बदलाचा परिणाम (Product of Social Change)

जेव्हा समाजात वेगाने बदल होतात आणि लोक त्या बदलांशी जुळवून घेऊ शकत नाहीत, तेव्हा 'सामाजिक विसंवाद' (Social Disorganization) निर्माण होतो, जो समस्येचे रूप घेतो.

विल््यम ऑग्बर्न यांच्या मते, जेव्हा भौतिक संस्कृती (तंत्रज्ञान) वेगाने पुढे जाते आणि अभौतिक संस्कृती (मूल्ये, विचार) मागे राहते, तेव्हा 'सांस्कृतिक मागासलेपण' (Cultural Lag) निर्माण होऊन समस्या निर्माण होतात.

५. हितसंबंधांमधील संघर्ष (Conflict of Interests)

• अनेकदा सामाजिक समस्या ही समाजातील दोन गटांमधील हितसंबंधांच्या संघर्षातून निर्माण होते. एखादी परिस्थिती एका गटासाठी फायदेशीर असू शकते, तर दुसऱ्या गटासाठी ती समस्या असते.

उदाहरण: वाढते औद्योगिकीकरण भांडवलदारांसाठी फायदेशीर आहे, परंतु त्यामुळे होणारे विस्थापन आणि प्रदूषण ही सामान्य लोकांसाठी समस्या आहे.

६. मूल्यात्मक निर्णय (Value Judgment)

• एखादी परिस्थिती 'समस्या' आहे की नाही, हे त्या समाजाच्या नैतिक मूल्यांवर ठरते. जेव्हा समाजातील एक मोठा गट एखाद्या गोष्टीला "चुकीचे" किंवा "अनैतिक" मानतो, तेव्हाच तिला अधिकृतपणे सामाजिक समस्या म्हटले जाते.

 

    सामाजिक आणि सांस्कृतिक कारणे (Social & Cultural Causes)

ü सांस्कृतिक मागासलेपण (Cultural Lag): जेव्हा तंत्रज्ञान आणि भौतिक साधनांचा विकास वेगाने होतो, पण आपली सामाजिक मूल्ये आणि विचार जुन्याच पद्धतीचे राहतात, तेव्हा समाजात विसंवाद निर्माण होतो.

ü सामाजिक संस्थांचे विघटन: कुटुंब, शिक्षण आणि धर्म यांसारख्या सामाजिक संस्था जेव्हा व्यक्तीवर नियंत्रण ठेवण्यास अपयशी ठरतात, तेव्हा गुन्हेगारी आणि विचलनासारख्या (Deviance) समस्या वाढतात.

ü जातीयवाद आणि वर्गभेद: समाजातील उच्च-नीचतेची भावना आणि विषम विभागणी यामुळे सामाजिक अन्याय आणि संघर्षाच्या समस्या निर्माण होतात.

२. आर्थिक कारणे (Economic Causes)

ü  विषमता आणि गरिबी: संसाधनांचे असमान वाटप हे अनेक समस्यांचे मूळ आहे. गरिबीमुळे शिक्षण, आरोग्य आणि राहणीमानाचा दर्जा खालावतो, ज्यातून बालमजुरी किंवा गुन्हेगारीसारख्या समस्या जन्म घेतात.

ü  बेरोजगारी: जेव्हा समाजातील कार्यक्षम हातांना काम मिळत नाही, तेव्हा वैफल्य वाढते आणि त्यातून सामाजिक अस्थिरता निर्माण होते.

ü  औद्योगिकीकरण आणि शहरीकरण: शहरांकडे वाढलेला ओढा आणि अपुरी सोयीसुविधा यामुळे झोपडपट्ट्या वाढणे, प्रदूषण आणि गर्दीच्या समस्या निर्माण होतात.

३. लोकसंख्याशास्त्रीय कारणे (Demographic Causes)

ü  लोकसंख्या विस्फोट: मर्यादित संसाधने आणि वाढती लोकसंख्या यामुळे अन्न, वस्त्र, निवारा आणि रोजगारावर ताण येतो.

ü  असंतुलित लिंग गुणोत्तर: स्त्री-पुरुष प्रमाणात होणारी घट ही सामाजिक असुरक्षितता आणि अनिष्ट प्रथांना खतपाणी घालते.

४. राजकीय आणि कायदेशीर कारणे (Political & Legal Causes)

ü  राजकीय अनास्था: जेव्हा सरकार एखाद्या समस्येकडे दुर्लक्ष करते किंवा चुकीची धोरणे आखते, तेव्हा त्या समस्येचे स्वरूप उग्र होते.

ü  भ्रष्टाचार: सार्वजनिक सेवा आणि न्याय प्रणालीमध्ये भ्रष्टाचार असल्यास सामाजिक विषमता आणि असंतोष वाढतो.

ü  कायद्यांची अपुरी अंमलबजावणी: कायदे असूनही जर त्यांची योग्य अंमलबजावणी झाली नाही, तर गुन्हेगारांचे धाडस वाढते (उदा. हुंडा प्रतिबंधक कायदा असूनही हुंडा प्रथा चालू असणे).

सामाजिक विसंवाद (Social Disorganization)

ü  जेव्हा समाजातील प्रस्थापित नियम, संस्था आणि नियंत्रणे सैल होतात, तेव्हा सामाजिक विसंवाद निर्माण होतो.

ü  संस्थात्मक अपयश: उदाहरणार्थ, जर शिक्षण संस्था केवळ पदव्या देत असतील आणि मूल्ये किंवा कौशल्ये देण्यात अपयशी ठरत असतील, तर त्यातून 'सुशिक्षित बेरोजगारी' आणि 'नैतिक अध:पतन' यांसारख्या समस्या जन्म घेतात.

ü  नियंत्रणाचा अभाव: कौटुंबिक संस्कार किंवा सामाजिक दबाव कमी झाला की व्यक्ती विचलित वर्तन (Deviant Behavior) करायला लागते.

५. मूल्यांमधील संघर्ष (Conflict of Values)

ü आधुनिक काळात 'जुने' आणि 'नवे' यांच्यात सतत संघर्ष सुरू असतो.

ü पिढीतील अंतर (Generation Gap): जुन्या पिढीची पारंपरिक मूल्ये आणि नव्या पिढीचे आधुनिक, स्वातंत्र्यवादी विचार यांच्यातील संघर्षामुळे अनेकदा कौटुंबिक आणि सामाजिक स्थैर्याला धक्का लागतो.

ü सांस्कृतिक संघर्ष: जागतिकीकरणामुळे पाश्चात्य संस्कृतीचा प्रभाव वाढला आहे, ज्यामुळे स्थानिक संस्कृती आणि परंपरांशी त्याचे खटके उडतात.

३. अन्यायकारक सामाजिक संरचना (Unjust Social Structure)

ü  काही समस्या या समाजाच्या रचनेतच दडलेल्या असतात.

ü  शोषणाची व्यवस्था: कार्ल मार्क्स यांच्या सिद्धांतानुसार, समाजात दोन वर्ग असतात—एक ज्यांच्याकडे सत्ता आणि संपत्ती आहे आणि दुसरा जो वंचित आहे. हा संपत्तीचा अभाव आणि सत्तेचा गैरवापर गरिबी, शोषण आणि गुन्हेगारीला जन्म देतो.

ü  वर्चस्ववाद: पितृसत्ताक पद्धतीमुळे स्त्रियांना दुय्यम स्थान मिळणे किंवा ठराविक जातींना संधी नाकारणे यातून लिंगभेद आणि जातीयवादाच्या समस्या दृढ होतात.

४. नागरीकरण आणि विस्थापन (Urbanization & Displacement)

ü  शहरांकडे होणारे मोठ्या प्रमाणावरील स्थलांतर हे अनेक समस्यांचे मूळ आहे.

ü  अनामिकता (Anonymity): शहरात कोणी कोणाला ओळखत नसल्यामुळे व्यक्तीवर सामाजिक नियंत्रण राहत नाही, ज्यामुळे गुन्हेगारी प्रवृत्ती वाढते.

ü  पायाभूत सुविधांवरील ताण: अपुरी घरे, पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न आणि सांडपाण्याची समस्या यातून आरोग्याच्या आणि झोपडपट्ट्यांच्या समस्या निर्माण होतात.

५. तांत्रिक बदल आणि बेकारी (Technological Changes)

ü तंत्रज्ञान प्रगती आणते, पण ती नेहमीच सर्वांसाठी फायदेशीर नसते.

ü स्वयंचलित यंत्रे (Automation): यंत्रांमुळे मानवी श्रमाची गरज कमी होते, ज्यामुळे ग्रामीण आणि शहरी भागात बेरोजगारी वाढते.

ü डिजिटल दरी (Digital Divide): ज्यांच्याकडे तंत्रज्ञान आहे आणि ज्यांच्याकडे नाही, अशा दोन वर्गांत समाज विभागला जातो, ज्यामुळे नवीन प्रकारची विषमता निर्माण होते.

ü समाजशास्त्रीय अभ्यासात सामाजिक समस्यांचे वर्गीकरण करणे अत्यंत महत्त्वाचे असते, कारण त्यामुळे समस्येचे स्वरूप आणि ती सोडवण्यासाठी आवश्यक असलेले उपाय स्पष्ट होतात. सामाजिक समस्यांचे प्रामुख्याने त्यांच्या उगमस्थान आणि प्रभावावरून खालीलप्रमाणे वर्गीकरण केले जाते:

 

सामाजिक समस्येचे वर्गीकरण

१. संरचनात्मक सामाजिक समस्या (Structural Social Issues)

• या समस्या समाजाच्या मूलभूत रचनेतून किंवा व्यवस्थेतून निर्माण होतात. जेव्हा सामाजिक संस्था (जसे की जात, वर्ग, लिंग) विषमतेवर आधारित असतात, तेव्हा या समस्या उद्भवतात.
• उदाहरणे: जात व्यवस्था, अस्पृश्यता, लिंगभेद (Gender Inequality), वर्ग संघर्ष आणि गरिबी.

२. वर्तणुकीशी संबंधित किंवा विचलित समस्या (Behavioral/Deviant Issues)

• जेव्हा व्यक्ती समाजाच्या प्रस्थापित नियमांचे उल्लंघन करते, तेव्हा अशा समस्या निर्माण होतात. याला समाजशास्त्रात 'विचलित वर्तन' (Deviance) असेही म्हणतात.
• उदाहरणे: गुन्हेगारी, अंमली पदार्थांचे सेवन (Drug Addiction), बालपराधित्व (Juvenile Delinquency) आणि भ्रष्टाचार.
• ३. संस्थात्मक समस्या (Institutional Issues)
• कुटुंब, विवाह, शिक्षण किंवा धर्म यांसारख्या सामाजिक संस्थांमध्ये जेव्हा बिघाड निर्माण होतो, तेव्हा या समस्या निर्माण होतात.
• उदाहरणे: घटस्फोट, हुंडाबळी, घरगुती हिंसाचार, वृद्धांच्या समस्या आणि शिक्षण व्यवस्थेतील त्रुटी.
• ४. लोकसंख्याशास्त्रीय आणि पर्यावरणीय समस्या (Demographic & Environmental Issues)
• मानवी लोकसंख्येतील बदल आणि नैसर्गिक पर्यावरणाशी संबंधित असणाऱ्या या समस्या आहेत.
• वैशिष्ट्य: या समस्यांमुळे संसाधनांवर ताण येतो आणि मानवी आरोग्यास धोका निर्माण होतो.

 

• मर्टन आणि निसबेट (Merton & Nisbet) यांचे वर्गीकरण
• प्रसिद्ध समाजशास्त्रज्ञ रॉबर्ट मर्टन यांनी सामाजिक समस्यांचे दोन मुख्य प्रकारांत विभाजन केले आहे:
• सामाजिक विचलन (Social Deviance): समाजमान्य मार्ग सोडून चुकीच्या मार्गाने उद्दिष्टे गाठण्याचा प्रयत्न करणे. (उदा. चोरी, जुगार).
• सामाजिक विसंवाद (Social Disorganization): जेव्हा सामाजिक संस्थांचे एकमेकांवरील नियंत्रण सुटते आणि व्यवस्था कोलमडते. (उदा. युद्ध, दंगली).

कालखंडानुसार वर्गीकरण (Classification by Time)

• पारंपारिक समस्या (Traditional Issues): ज्या समस्या समाजात अनेक शतकांपासून अस्तित्वात आहेत आणि परंपरेने चालत आल्या आहेत.
• उदाहरणे: अस्पृश्यता, हुंडाबळी, अंधश्रद्धा, बालविवाह.
• आधुनिक किंवा समकालीन समस्या (Modern/Contemporary Issues): विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि जागतिकीकरणामुळे निर्माण झालेल्या नवीन समस्या.
• उदाहरणे: सायबर गुन्हे, ई-कचरा (E-waste), मानसोपचारविषयक समस्या (Stress/Depression), डेटा प्रायव्हसी.

२. व्याप्तीनुसार वर्गीकरण (Classification by Scope)

• स्थानिक समस्या (Local Issues): ज्या समस्या विशिष्ट भौगोलिक क्षेत्रापुरत्या किंवा समुदायापुरत्या मर्यादित असतात.
• उदाहरणे: एखाद्या विशिष्ट गावातील पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न किंवा स्थलांतरित ऊसतोड कामगारांच्या स्थानिक समस्या.
• राष्ट्रीय समस्या (National Issues): ज्या समस्या संपूर्ण देशाच्या प्रगतीला बाधक ठरतात.
• उदाहरणे: नक्षलवाद, प्रादेशिकतावाद, भारतातील आरक्षणाचे वाद.
• जागतिक समस्या (Global Issues): ज्यांचा परिणाम संपूर्ण मानवजातीवर होतो.
• उदाहरणे: दहशतवाद, ग्लोबल वार्मिंग, मानवी तस्करी (Human Trafficking).

३. स्वरूपावरून वर्गीकरण (Classification by Nature)

• दृश्य समस्या (Overt Issues): ज्या समस्या समाजात स्पष्टपणे दिसतात आणि ज्यांच्याबद्दल समाजात मोठी जागृती असते.
• उदाहरणे: गरिबी, झोपडपट्ट्या, प्रदूषण.
• अदृश्य किंवा सुप्त समस्या (Covert/Latent Issues): या समस्या समाजात खोलवर रुजलेल्या असतात पण त्या सहजपणे चर्चेत येत नाहीत किंवा लोक त्या स्वीकारायला तयार नसतात.
• उदाहरणे: घरातील स्त्रियांवर होणारा मानसिक छळ, बाललैंगिक शोषण, सुशिक्षित वर्गातील सुप्त जातीयवाद.

४.  कार्यात्मक वर्गीकरण (Functional Classification)

• प्रक्रियात्मक समस्या (Procedural Issues): शासन किंवा प्रशासकीय यंत्रणेच्या त्रुटींमुळे निर्माण होणाऱ्या समस्या.
• उदाहरणे: लालफितीचा कारभार (Red Tapism), न्यायालयात प्रलंबित असणारे खटले.
• वितरणात्मक समस्या (Distributive Issues): साधनसंपत्तीच्या चुकीच्या वाटपामुळे निर्माण होणाऱ्या समस्या.
• उदाहरणे: अन्नाचा नासाडी विरुद्ध भूकबळी, ग्रामीण-शहरी दरी.

५. पीडितांच्या गटानुसार वर्गीकरण (Target-Group Classification)

• संशोधनाच्या दृष्टीने हे वर्गीकरण अत्यंत महत्त्वाचे असते, कारण यात 'कोणावर अन्याय होत आहे' हे पाहिले जाते:
• स्त्रियांच्या समस्या: छेडछाड, कौटुंबिक हिंसाचार, कामाच्या ठिकाणी होणारे शोषण.
• बालकांच्या समस्या: बालमजुरी, कुपोषण, शिक्षणापासून वंचित राहणे.
• वृद्धांच्या समस्या: एकटेपणा, आरोग्याची हेळसांड, मालमत्तेवरून होणारे वाद.
• वंचित व दुर्बल घटकांच्या समस्या: अनुसूचित जाती, जमाती आणि अल्पसंख्याक समुदायांच्या सामाजिक व आर्थिक समस्या.