Issues of Youths [ O.E.- Semester- II]

  

Semester – II

 

प्रकरण क्रमांक १ : तरुणांच्या समस्या

घटक संरचना

प्रकरण क्रमांक १ : तरुणांना भेडसावणारे प्रश्न किंवा समस्या

 

१.१. सामाजिक प्रश्न : विवाह, शिक्षण, बेरोजगारी

प्रस्तावना :

तरुणांचे विवाह समाजाच्या विकासासाठी, संस्कृतीच्या जतनासाठी आणि स्थिरतेसाठी अत्यावश्यक आहेत. हे समाजाच्या सर्वांगीण प्रगतीसाठी आवश्यक असलेले एक महत्त्वाचे घटक आहे. कारण ते सामाजिक, सांस्कृतिक, आणि आर्थिक दृष्टिकोनातून समाजाची घडण आणि स्थिरता यासाठी योगदान देतात. परंतु, आजचा महत्वकांक्षी युवक वर्ग अनेक समस्यांना सामोरे जात असताना दिसतो. त्यात महत्वाची समस्या म्हणून प्रकर्षाने जाणवते ती म्हणजे विवाहाची समस्या. सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक बदलांनी नातेसंबंध आणि वचनबद्धतेवर लक्षणीय परिणाम केला आहे आणि त्यामुळे विवाहाच्या बाबतीत आर्थिक स्थिरता, वाढते वय, सामाजिक-कौटुंबिक दबाव, लग्नाचा खर्च यासारखे अनेक प्रश्न निर्माण झाले आहेत. म्हणून आपण या मार्मिक गोष्टीवर प्रस्तुत प्रकरणामध्ये प्रकाश टाकणार आहोत.

         विवाह तरुणांना भेडसावणारी एक गंभीर समस्या आहे आणि ही समस्या आजच्या समाजात विशेषतः महत्वाची ठरत आहे. प्राचीन काळापासून विवाहाला समाजात एक पवित्र संस्कार मानले जाते. परंतु, आजच्या काळात विवाहाच्या संदर्भात तरुणांमध्ये अनेक प्रश्न उभे राहत आहेत. त्यांच्या व्यक्तिगत स्वातंत्र्य, करिअर, आणि सामाजिक अपेक्षांमुळे विवाहाची समस्या अधिकच गंभीर होत चालली आहे. अनेक तरुण विवाहाच्या जबाबदारीपासून दूर राहण्याचा प्रयत्न करतात किंवा उशिरा विवाह करण्याचा विचार करतात. त्यामुळे त्यांच्या जीवनात अस्थिरता निर्माण होते, ज्याचा परिणाम समाजाच्या संपूर्ण रचनेवर होत आहे.

अ) विवाह: तरुणांना भेडसावणारी एक गंभीर सामाजिक समस्या

विवाहाच्या संदर्भात तरुणांमध्ये निर्माण होणारी ही समस्या केवळ व्यक्तिगत पातळीवर नाही, तर ती समाजाच्या एकत्रित आरोग्याशी आणि भविष्याशी जोडलेली आहे. त्यामुळे या समस्येवर गांभीर्याने विचार करणे आणि त्यावर उपाय शोधणे आवश्यक आहे. तरुण लोकांमधील विवाह प्रवृत्ती तपासताना व्यापक सामाजिक संदर्भ समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. अनेक सामाजिक समस्या त्यांच्या निर्णयांवर आणि अनुभवांवर लक्षणीय परिणाम करतात त्याचे विवेचन सविस्तरपणे खालील मुद्यांच्या माधमातून जाणून घेवू.

1. शिक्षण आणि रोजगार:

 शिक्षणाचा वाढता खर्च आणि शैक्षणिक कर्जामुळे लग्नाला विलंब होऊ शकतो, कारण तरुण लोक विवाहासारख्या पवित्र नातेसंबंधांमध्ये प्रवेश करण्यापूर्वी आर्थिक स्थिरता प्राप्त करण्यास प्राधान्य देतात. मर्यादित नोकरीच्या संधी आणि बेरोजगारीमुळे विवाहबाबतीत आखलेल्या योजना आणखी गुंतागुंतीची होऊ शकतात. तरुणांच्या विवाहाच्या संदर्भात शिक्षण आणि रोजगार ही अत्यंत महत्त्वाची समस्या आहे. आधुनिक काळात, विवाहासाठी केवळ सांस्कृतिक किंवा कौटुंबिक विचारांचा विचार केला जात नाही, तर आर्थिक स्थिरता आणि शिक्षणाचाही विचार केला जातो. शिक्षणामुळे तरुणांना चांगल्या नोकरीच्या संधी मिळतात, ज्यामुळे आर्थिक स्थिरता प्राप्त होते. परंतु, शिक्षण आणि नोकरी नसलेल्या तरुणांना विवाहाच्या वेळेस अनेक अडचणींचा सामना करावा लागू शकतो. समाजात असलेल्या आर्थिक असमानतेमुळे ही समस्या अधिक तीव्र होत आहे.

2. मानसिक आरोग्य आणि कल्याण:

वाढते सामाजिक दबाव आणि भविष्याबद्दलची चिंता तरुण लोकांमध्ये मानसिक आरोग्याच्या बाबतीत आव्हान निर्माण करू शकतात. या आव्हानांमुळे नातेसंबंधांमधील तणावाचे व्यवस्थापन करणे किंवा निरोगी विवाहासाठी पाया तयार करणे कठीण होऊ शकते. शिक्षणामुळे तरुणांना चांगल्या नोकरीच्या संधी मिळतात, ज्यामुळे आर्थिक स्थिरता प्राप्त होते. परंतु, शिक्षण आणि नोकरी नसलेल्या तरुणांना विवाहाच्या वेळेस अनेक अडचणींचा सामना करावा लागू शकतो. समाजात असलेल्या आर्थिक असमानतेमुळे ही समस्या अधिक तीव्र होत आहे. जसे की, विवाहासाठी आवश्यक तयारीचा अभाव तणाव आणि चिंता, भावनिक अस्थिरता इत्यादीमुळे तरुणांचे मानसिक आरोग्य बिघडते. तसेच त्यासाठी मनोवैज्ञानिकांची मदत घेणे, जोडीदाराशी संवाद साधणे आणि स्वतःची काळजी घेणे इत्यादी उपायांमुळे मानसिक आरोग्य नियंत्रणात राहू शकते. या कारणांमुळे विवाहाच्या संदर्भात मानसिक आरोग्य आणि कल्याणावर विशेष लक्ष देणे अत्यंत गरजेचे आहे.

3. लैंगिक भूमिका बदलणे:

विवाहात पारंपारिक लिंग भूमिकांना आव्हान दिले जात आहे. तरुण लोक अधिक समतावादी भागीदारी शोधत आहेत, ज्यासाठी मुक्त संवाद, सामायिक जबाबदाऱ्या आणि अपेक्षा या गोष्टीना पुन्हा परिभाषित करण्याची इच्छा असणे आवश्यक आहे. तरुणांच्या वैवाहिक समस्यांमध्ये लैंगिक भूमिका बदलणे म्हणजे वैवाहिक नात्यातील पारंपारिक लैंगिक भूमिकांच्या बदलाची किंवा पुनर्मूल्यांकनाची प्रक्रिया होय. हे बदल विविध कारणांनी होऊ शकतात, जसे की सामाजिक बदल, आर्थिक स्थिती, कामाच्या जबाबदाऱ्या इत्यादी. उदाहरणार्थ : कामाच्या जबाबदाऱ्या, लैंगिक समता, संघर्ष आणि ताण-तणाव, भावनिक पूर्तता इत्यादी. लैंगिक भूमिकांमध्ये होणारे बदल दांपत्यासाठी आव्हानात्मक असू शकतात, परंतु संवाद, परस्पर समजूत आणि सहकार्यानं हे सोडवणं शक्य आहे.

4. सामाजिक असमानता आणि बहिष्कार:

वंश, वांशिकता, लैंगिक अभिमुखता आणि सामाजिक आर्थिक पार्श्वभूमीचे या सारख्या गोष्टी योग्य जोडीदार शोधण्यात अडथळे निर्माण करू शकतात किंवा विवाहासाठी मिळणाऱ्या संधी मर्यादित करू शकतात. तरुणांच्या विवाहातील सामाजिक असमानता आणि बहिष्कार ही गंभीर समस्या आहे, जी अनेक सामाजिक, सांस्कृतिक, आणि आर्थिक घटकांमुळे उद्भवते. भारतात जात, धर्म, आर्थिक स्थिती, शिक्षण आणि स्थानिक प्रथा या सर्वांचा विवाह व्यवस्थेवर प्रभाव पडतो. जातीव्यवस्था धार्मिक असमानता आर्थिक स्थिती व लिंग आधारित भेदभाव कुटुंब आणि समाजाचा दबाव इत्यादी समस्या तरुणांच्या विवाह संदर्भात दिसून येतात.

5. आधुनिक जगातील वैवाहिक समस्या:

विवाहाबद्दल तरुणांच्या दृष्टीकोनांवर अनेक प्रमुख घटक प्रभाव टाकत आहेत:

1. विलंबित विवाह:

मागील पिढ्यांच्या तुलनेत लग्न हे खूप उशिरा होत असलेले दिसते आणि हि बाब बहुतेकदा शैक्षणिक उपक्रम, करिअर विकास आणि आर्थिक स्वातंत्र्याच्या इच्छेवर अवलंबून असलेले प्रकर्षाने जाणवते. विलंबित विवाहाची अनेक कारणे आहेत, जसे की उच्च शिक्षणाची गरज, करिअरवर लक्ष केंद्रित करणे, आर्थिक स्थिरतेचा अभाव आणि व्यक्तिगत स्वातंत्र्याची इच्छा. या सर्व कारणांमुळे तरुणांचा विवाह उशिरा होतो, ज्यामुळे कुटुंबांच्या सामाजिक आणि आर्थिक संरचनेवर परिणाम होऊ शकतो. विलंबित विवाहाचे काही परिणाम हे सकारात्मक असू शकतात, जसे की परिपक्वता, आर्थिक स्थिरता आणि जबाबदारीची जाणीव. पण त्याच वेळी, काही नकारात्मक परिणाम देखील होऊ शकतात, जसे की सामाजिक दडपण, कौटुंबिक अपेक्षांचा ताण आणि काही वेळा एकाकीपणाची भावना. समाजाला या समस्येचा योग्य पद्धतीने विचार करणे आवश्यक आहे, जेणेकरून तरुणांना आपल्या आयुष्याचे निर्णय स्वातंत्र्याने घेण्याची संधी मिळेल आणि त्याच वेळी समाजाच्या आणि कुटुंबाच्या हिताचेही रक्षण होईल.

2. घटता जन्मदरआणि घटते लिंगोत्तर प्रमाण

जागतिक जन्मदर घसरत आहे आणि हा कल विशेषतः तरुण लोकांमध्ये दिसून येतो. आर्थिक अस्तिरता, वैयक्तिक उद्दिष्टांवर लक्ष केंद्रित करणे आणि बदलती कौटुंबिक संरचना या घटनेला कारणीभूत ठरू शकते. त्यासोबत भारतात प्रचलित असलेल्या पितृसत्ताक कुटुंब पध्दती, हुंडा पध्दती , कर्मकांडावर असलेला विश्वास, अंधश्रद्धा अशा अनेक कारणामुळे स्त्रियांचे प्रामण दिवसोदिवस कमी होत चाललेले दिसून येते. स्त्री-भ्रूण ह्त्येच्या वाढत्या प्रमाणामुळे सामाजिक दरी निर्माण झाली असून विवाह योग्य वरांना वधू मिळणे अशक्य झाले आहे. घटत्या जन्मदरामुळे विवाहासाठी उपलब्ध वयात येणाऱ्या मुलींची संख्या कमी होते. यामुळे विवाहाच्या संधी कमी होऊ शकतात आणि समाजात विवाहाच्या पारंपरिक संकल्पना आणि पद्धतींवर दबाव येतो. लिंगोत्तर प्रमाणात घट होत गेल्यास  तरुण मुलांचे लग्न होणे कठीण होते आणि त्यांच्यावर अतिरिक्त दबाव येतो. या दोन्ही घटकांमुळे समाजात विवाहितांचे वय वाढत आहे, विवाहाचे प्रमाण कमी होत आहे आणि अनेकदा विवाहाचे स्वरूप बदलताना दिसत आहे.

3. लिव-इनचा  उदय ( live in relations):

लग्नाशिवाय एकत्र राहणे अधिक सामान्य होत आहे. हे जोडप्यांना विवाहापूर्वी अनुकूलतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी कालावधी देते, परंतु यामुळे वचनबद्धता आणि भविष्यातील योजनांबद्दल अनिश्चितता निर्माण होवू शकते आणि सामाजिक स्वास्थ धोक्यात येवू शकते. आजच्या पिढीमध्ये विवाहाबद्दलच्या पारंपरिक संकल्पनांमध्ये बदल झालेला दिसून येतो, ज्यामुळे लिव्ह-इन रिलेशनशिप ही एक स्वीकारार्ह पर्याय म्हणून उदयास आली आहे. त्यामुळे कायदेशीर समस्या, सामाजिक दबाव ,भावनिक अस्थिरता, कौटुंबिक तणाव, अनिश्चित भविष्य इत्यादीमुळे नातेसंबंधांमध्ये संतुलन साधणे अशक्य होत आहे.

4. आर्थिक घटक:

शैक्षणिक कर्जाचा आर्थिक भार, घरांच्या वाढत्या किंमती आणि आर्थिक अनिश्चितता यांमुळे तरुणांना लग्न आणि कुटुंब सुरू करण्याशी संबंधित आर्थिक जबाबदाऱ्या पेलणे कठीण होऊ शकते. तरुणांच्या विवाहासाठी आर्थिक घटक एक महत्त्वाची समस्या असू शकते. विवाहाच्या खर्चात अनेक गोष्टींचा समावेश असतो, जसे की स्थळ, अन्न, कपडे, सजावट, आणि इतर विविध खर्च. आर्थिक ताण आणि तयारी न करणे हे विवाहाच्या तयारीला अधिक कठीण बनवू शकते. या समस्येवर उपाय म्हणून, बजेटची योग्य योजना तयार करणे, खर्चावर नियंत्रण ठेवणे आणि कदाचित छोटे विवाह सोहळे आयोजित करणे यासारख्या उपायांची मदत होऊ शकते.

5. तंत्रज्ञानाचा प्रभाव:

ऑनलाइन डेटिंगच्या व्यासपीठामुळे संभाव्य जोडीदारांना भेटण्यासाठी नवीन मार्ग उपलब्द आहेत , परंतु ते ऑनलाइन परस्परसंवाद करण्यासाठी अवास्तव अपेक्षा आणि आव्हाने देखील निर्माण करू शकतात. सोशल मीडिया आणि डेटिंग ॲप्सच्या वापरामुळे संवाद अधिक सोप्पा झाला असला तरी यामुळे विवाहाच्या निर्णयांमध्ये आणखी जटिलता येऊ शकते. तरुणांना योग्य जोडीदार निवडताना तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या प्रभावामुळे सततच्या पर्यायांमुळे निर्णय घेताना गोंधळ आणि दबाव येऊ शकतो. याशिवाय, तंत्रज्ञानामुळे व्यक्तिमत्व आणि गुणधर्मांच्या तुलनेत फक्त इंटरनेट वरून माहिती मिळवणे हे खरेपण कमी करू शकते.

विवाहविषयक आव्हाने:

1. लवकर वि. उशीरा विवाह:

लवकर आणि उशीरा लग्न करणे या दोन्ही गोष्टींचे फायदे आणि तोटे आहेत. लवकर विवाह करण्यामुळे स्थिरता आणि भावनिक आधार मिळू  शकते परंतु शैक्षणिक किंवा करिअरच्या संधी मर्यादित होऊ शकतात. उशीरा विवाह वैयक्तिक आणि व्यावसायिक वाढीस अनुमती देते. परंतु प्रजनन क्षमतेसह अनेक आव्हाने निर्माण करू शकतात. लवकर विवाहामुळे व्यक्तीच्या व्यक्तिगत आणि व्यावसायिक विकासासाठी आवश्यक वेळ मिळू शकत नाही. हे मानसिक, भावनिक आणि आर्थिक ताण निर्माण करू शकते.

2. अनुरूप होण्याचा दबाव:

 सामाजिक नियम आणि कौटुंबिक अपेक्षांमुळे तरुण वर्गावर लग्न करण्यासाठी दबाव निर्माण होतो. वैयक्तिक उद्दिष्टांना प्राधान्य देणे आणि वैयक्तिक मूल्यांशी जुळणारा मार्ग निवडणे याबाबतीत अत्यंत महत्त्वाचे आहे. समाजातील अपेक्षा, कुटुंबाचे दबाव आणि सांस्कृतिक पारंपारिकतांमुळे अनेक तरुण विवाहाच्या संदर्भात विशेष दबावाचा सामना करतात.या दबावामुळे त्यांना त्यांच्या इच्छांनुसार निर्णय घेण्यात अडचणी येऊ शकतात, आणि त्यामुळे ते असंतुष्ट किंवा तणावग्रस्त होऊ शकतात.

3.  विवाहाची तयारी:

   विवाहपूर्व समुपदेशन किंवा शैक्षणिक कार्यक्रम तरुण जोडप्यांना संवाद कौशल्ये, संघर्ष निराकरण धोरणे आणि विवाहाच्या अपेक्षांची वास्तववादी समज देऊन सुसज्ज करू शकतात. विवाहाच्या तयारीसाठी आवश्यक असलेल्या विविध गोष्टी—उत्सवाची तयारी, आर्थिक व्यवस्थापन आणि कुटुंबाच्या अपेक्षा—या सर्वांचा दबाव तरुणांवर येऊ शकतो.आर्थिक ताण, योजनेचा अति-प्रमाण आणि कुटुंबाच्या अपेक्षांच्या अनुषंगाने होणारा तणाव या सर्वांमुळे तरुणांना मानसिक तणाव आणि दबाव जाणवू शकतो. या समस्येवर उपाय म्हणून, वैयक्तिक संवाद, व्यावसायिक सहाय्य, आणि योग्य योजना बनवणे यांचा वापर करणे महत्वाचे असते.

4. विवाहापलीकडे: पर्यायी जीवनशैली

तरुण लोकांसाठी विवाह हा एकमेव मार्ग नाही. ते अनेक पर्यायी जीवनशैलीकडे आकर्षित होत असताना  दिसतात याबाबात खालील बाबी लक्षात घेणे महत्वाचे ठरते. आजच्या काळात, अनेक तरुणांना विवाहाचे पारंपारिक स्वरूप स्वीकारण्याऐवजी पर्यायी जीवनशैली स्वीकारण्याची इच्छा असू शकते. यामध्ये अविवाहित राहणे, साथीदारांशी सहजीवन किंवा कुटुंब न बनवण्याचे निर्णय असू शकतात. या पर्यायी जीवनशैलीला समाजातील पारंपारिक दृष्टिकोनांपासून विरोध असू शकतो, ज्यामुळे तरुणांवर मानसिक आणि सामाजिक दबाव येऊ शकतो. यामुळे त्यांना त्यांच्या निवडींवर अडचणी येऊ शकतात आणि समाजातील अपेक्षा आणि कुटुंबीयांच्या प्रतिक्रिया यामुळे तणाव वाढू शकतो.

5. पसंतीनुसार सहवास:

काही जोडपी भावनिक सहवासासाठी एकत्र राहणे निवडतात आणि लग्नाद्वारे नातेसंबंध औपचारिक न करता आपल्या इच्छेने राहण्याचे पसंत करतात. तरुणांच्या असामान्य अपेक्षा ( पारंपारिक आणि आधुनिक मूल्य संदर्भात), आर्थिक समस्या, विविध संस्कार व पारंपारिक मूल्य, व्यक्तिगत आवडीनिवडी आणि जीवनशैलीच्या भिन्नतेमुळे सहवासातील अडचणी येऊ शकतात.  त्याचबरोबर स्वतंत्रता आणि करिअर, उच्च शिक्षण आणि स्थानिकता, संस्कृतिक आदान प्रदान व संबंध व्यवस्था आणि सामाजिक मान्यता इत्यादी तरुणांच्या विवाहातील अडचणी ठरतात.

6. एकटे राहण्याचा मार्ग

वाढत्या संख्येने तरुण लोक एकलपणाची निवड करत आहेत, वैयक्तिक विकास, करिअरची उद्दिष्टे आणि सामाजिक संबंधांवर लक्ष केंद्रित करताना आजचा युवक आपल्याला आढळून येतो आणि या गोष्टींची पूर्तता करण्यासाठी तो एकट राहण्यात आपली प्रगती आहे असे समजतो. कारण त्यात अनेक मानसिक, सामाजिक आणि आर्थिक पैलू असतात. अशा स्थितीत विवाहाच्या दबावातून सुटका मिळवण्यासाठी तरुण वर्ग एकटे राहण्यास पसंत करतो. याशिवाय सामाजिक समर्थन, आर्थिक स्थैर्य स्वतंत्रता आयुष्यातील उद्दिष्टे आणि सामाजिक दृष्टिकोन इत्यादीमुळे एकटे राहण्याचा मार्ग निवडण्यास सोपे जाते.

7. समलैंगिक विवाह:

 समलिंगी विवाहाला कायदेशीर मान्यता तरुण LGBTQ व्यक्तींना लग्न करून कुटुंब निर्माण करण्यास अनुमती देते, परंतु सामाजिक स्वीकृती आणि समानतेला अजूनही तितकीशी मान्यता मिळालेली दिसून येत नाही. समाजातील काही लोक समलैंगिक विवाहाचे समर्थन करतात, तर काही लोक त्यास विरोध करतात. भारतात समलैंगिक विवाहाच्या कायदेशीर मान्यता संदर्भात काही प्रमाणात प्रगती झाली आहे, पण समाजातील मानसिकता अजूनही बदलत नाही. या विषयावर समजून उमजून विचार करणे आणि योग्य माहिती घेणे महत्वाचे आहे.

विवाह संदर्भातील सांस्कृतिक, धार्मिक आणि आधुनिकीकरणाचा प्रभाव:

सांस्कृतिक, धार्मिक आणि आधुनिक पार्श्वभूमी जगभरातील विवाहाबद्दल तरुणांच्या दृष्टीकोनांना आकार देण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते आणि भारतही त्याला अपवाद नाही. पारंपारिक पद्धतींनी विवाहाचे महत्व असताना, आधुनिकता, सांस्कृतिक विविधता, आणि धार्मिकता यांचा तरुणांच्या विवाह पद्धतींवर मोठा प्रभाव झाला आहे. या सर्व घटकांच्या प्रभावामुळे तरुणांच्या विवाह पद्धतीत एक नवीन दिशा दिसून येत आहे, ज्यात वैयक्तिक पसंती, सांस्कृतिक ओळख आणि धार्मिक मूल्ये यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न केला जातो. या बदलांच्या पार्श्वभूमीवर तरुणांच्या विवाह पद्धतीचे स्वरूप अधिक समृद्ध आणि बहुआयामी झाले आहे.या प्रभावाचा शोध पुढीलप्रमाणे थोडक्यात घेतला आहे.

1.  सांस्कृतिक प्रभाव :

i) कौटुंबिक परंपरा आणि अपेक्षा:

अनेक संस्कृतींमध्ये, विवाह हे  वंशाची निरंतरता आणि कौटुंबिक परंपरांचा सन्मान करण्याचा मार्ग म्हणून पाहिले जाते. जरी तरुणांची  वैयक्तिक मते भिन्न असली तरीही या अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी त्यांच्यावर दबाव आणला जातो. तरुणांच्या वैयक्तिक इच्छांची आणि कौटुंबिक अपेक्षांची तडजोड करणे कधी कधी कठीण होऊ शकते. परंपरेनुसार वर्तन किंवा वधू-वराची निवड यावर असलेल्या अपेक्षांमुळे तरुणांच्या स्वातंत्र्यावर परिणाम होऊ शकतो. काही पारंपारिक नियम आणि प्रथांमुळे तरुणांच्या विवाहात ताण येऊ शकतो. विवाहाच्या तयारीत मोठ्या प्रमाणात खर्च येऊ शकतो, ज्यामुळे परिवारावर आर्थिक ताण येतो.

ii) सामूहिकता विरुद्ध व्यक्तिवाद:

सामूहिक संस्कृती अनेकदा वैयक्तिक इच्छांपेक्षा कौटुंबिक आणि सामाजिक कल्याणाच्या महत्त्वावर भर देतात. अशा पार्श्वभूमीतील तरुण लोक विवाहाद्वारे कौटुंबिक जबाबदाऱ्या पूर्ण करण्यास प्राधान्य देऊ शकतात. कौटुंबिक परंपरेत जेव्हा परिवारातील सदस्य एकत्र येतात आणि सर्व निर्णय एकत्रितपणे घेतले जातात. यामुळे व्यक्तीगत इच्छा आणि स्वातंत्र्यावर काही अंशात मर्यादा येऊ शकतात. आधुनिक काळात, तरुणांकडून वैयक्तिक स्वतंत्रता, स्वप्न आणि आवडी-निवडींचा आदर केला जातो. हे विवाहाच्या निर्णयांमध्ये त्यांच्या वैयक्तिक अपेक्षांचा समावेश करण्यात मदत करते, परंतु पारंपारिक सवयींशी संघर्ष निर्माण होऊ शकतो.

iii) डेटिंगचे नियम आणि विवाहपूर्व संबंध:

डेटिंगचे कठोर नियम किंवा मर्यादित विवाहपूर्व परस्परसंवाद असलेल्या संस्कृतींमुळे तरुण लोक विवाह हा जवळीक आणि सहवासाचा प्राथमिक मार्ग म्हणून पाहण्यास प्रभावित करू शकतात. काही तरुणांच्या दृष्टिकोनातून डेटिंग किंवा विवाहपूर्व संबंध म्हणजेच आयुष्याची चांगली तयारी करणे. यामध्ये व्यक्तिमत्व आणि आवडीनिवडी समजून घेणे, संवाद कौशल्ये सुधारण्याचा समावेश असू शकतो. विवाहपूर्व संबंध भावनिक असुरक्षितता किंवा गोंधळ निर्माण करू शकतात. तरुणांना वाटते की डेटिंग किंवा विवाहपूर्व संबंध व्यक्तीला एकमेकांची चांगली समज करून देतात आणि त्यामुळे विवाहातील नातेसंबंध मजबूत होतात. परंतु त्यातून निर्माण होणाऱ्या समस्यांमुळे त्यांच्या सामाजिक व सांस्कृतिक वातावरणावर मोठा दुष्परिणाम होतो.

2. धार्मिक प्रभाव :

i) धार्मिक शिकवण:

        अनेक धर्म विवाहाला देव किंवा उच्च शक्तीने नियुक्त केलेले एक पवित्र मिलन मानतात. यामुळे विवाहाच्या उद्देश आणि पावित्र्याबद्दल तरुण लोकांच्या दृष्टीकोनांना आकार मिळू शकतो.धार्मिक शिकवणी आणि धार्मिक नेत्यांचे मार्गदर्शन तरुण लोकांच्या विवाहातील भूमिका, अपेक्षा आणि जबाबदाऱ्या समजून घेण्यावर लक्षणीय प्रभाव टाकू शकतात. धार्मिक मूल्यांचे अंतर धार्मिक प्रथा, संस्कार, कुटुंबीयांचा प्रभाव इत्यादी बरोबरच तरुणांना आधुनिक तंत्रज्ञान आणि सामाजिक बदलांमुळे धार्मिक शिक्षणाची किंमत कमी वाटू शकते. त्यामुळे विवाहानंतरच्या जीवनात धार्मिक शिक्षणाच्या अंमलबजावणीसाठी कधीकधी संघर्ष होतो.

Ii) आंतरधर्मीय विवाह:

       धार्मिक मतभेदांमुळे विवाहाभोवती आव्हाने किंवा निषिद्धता निर्माण होऊ शकते. समाज तरुण लोकांना  त्यांच्या विश्वासात लग्न करण्यासाठी दबाव आणू शकतात किंवा आंतरधर्मीय संबंधांसाठी सामाजिक नापसंतीचा सामना करू शकतात. सांस्कृतिक, सामाजिक आणि कुटुंबीय आव्हाने निर्माण होऊ शकतात. तरुणांमध्ये सांस्कृतिक आदान-प्रदान होते आणि परस्पर समजूत वाढते, धर्माविषयी व्यापक दृष्टिकोन निर्माण होतो. परंतु कुटुंबीय किंवा समाजाकडून अशा विवाहांना विरोध होऊ शकतो, कारण अनेकांना त्यांच्या परंपरा आणि धार्मिक श्रद्धा टिकवण्याची चिंता असते. विवाहानंतर सांस्कृतिक किंवा धार्मिक मतभेदांमुळे संघर्ष निर्माण होऊ शकतो. काही समाजांमध्ये अंतरधर्मीय विवाहांना कमी स्वीकार्यता असू शकते, ज्यामुळे जोडप्यांना सामाजिक दबावाचा सामना करावा लागू शकतो.

3. आधुनिकीकरणाचा प्रभाव:

         वैविध्यपूर्ण जीवनशैली आणि मीडिया चित्रणांच्या वाढत्या प्रदर्शनामुळे, तरुण लोक पारंपारिक विवाहाच्या नियमांवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करू शकतात. यामुळे विवाह निर्णयांकडे अधिक व्यक्तिवादी दृष्टीकोनाने पाहिले जाते. आधुनिकीकरणामुळे तरुणांना विवाहाच्या बाबतीत अधिक स्वातंत्र्य मिळत आहे. परंतु, कधीकधी यामुळे परंपरेचे पालन कमी होते. शहरांमध्ये राहणाऱ्या तरुणांचे जीवनशैली, मूल्ये आणि विचारधारा ग्रामीण भागातील तरुणांपेक्षा वेगळी असतात. यामुळे विवाहसंस्थेबद्दलच्या विचारांत मोठा फरक आढळतो. या सर्व बदलांचे परिणाम म्हणून पारंपारिक विवाहसंस्था कमी होत असल्याचे चित्र दिसते.

i) शैक्षणिक प्राप्ती:

       शैक्षणिक प्राप्ती अपूर्ण राहिल्यास, करिअरच्या संधी मर्यादित होऊ शकतात. यामुळे तरुणांचे आर्थिक स्वावलंबन आणि भविष्यातील संधींवर प्रभाव पडू शकतो. विशेषतः मुलींच्या बाबतीत, लग्नानंतर शाळा किंवा महाविद्यालय सोडावे लागते. उच्च शिक्षण घेतलेल्या स्त्रिया करिअरच्या उद्दिष्टांना प्राधान्य देऊ शकतात आणि उशिरा लग्न करू शकतात. विवाहात समान महत्त्वाकांक्षा असणारे जोडीदार शोधू शकतात. शिक्षण हे केवळ नोकरीसाठीच नाही तर व्यक्तिमत्व विकासासाठीही आवश्यक आहे. लवकर विवाह झाल्यास, तरुणांना व्यक्तिमत्व विकासासाठी आणि आपली ओळख निर्माण करण्यासाठी वेळ मिळत नाही. ज्यामुळे तरुणांचे स्वप्न आणि आकांक्षा पूर्ण होण्यास अडथळे निर्माण होऊ शकतात.

ii) आर्थिक स्वातंत्र्य:

      आजच्या वेगाने बदलत चाललेल्या सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीत विवाह हे फक्त सामाजिक किंवा कौटुंबिक बंधन नसून, ते आर्थिक जबाबदारी आणि स्वावलंबनाशी देखील जोडलेले  असते. आर्थिक स्वातंत्र्य मिळवणे हे केवळ वैयक्तिक प्रगतीसाठीच नव्हे तर यशस्वी आणि स्थिर नातेसंबंधांसाठीदेखील आवश्यक आहे. तथापि, लवकर विवाह आणि अपूर्ण आर्थिक स्थिरता यामुळे अनेकदा तरुण पिढीला विविध समस्यांचा सामना करावा लागतो. आर्थिक स्वातंत्र्याच्या अभावामुळे, त्यांच्या जीवनशैली, करिअर आणि नातेसंबंधांवर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतात. त्यामुळे, विवाहाच्या आधी आर्थिक स्वावलंबन कसे साध्य करता येईल आणि त्याचे महत्त्व काय आहे, हे समजून घेणे आवश्यक आहे. आर्थिक स्वातंत्र्य तरुणांना विवाहाबाबत स्वतःचे  निर्णय घेण्यास सक्षम बनवू शकतात., त्यामुळे संभाव्यतः कौटुंबिक किंवा धार्मिक दबावाचा प्रभाव कमी होऊ शकतो.

            थोडक्यात, तरुणांना भेडसावणाऱ्या गुंतागुंतीच्या सामाजिक समस्या समजून घेतल्याने आपल्याला  त्यांच्या विवाह आणि नातेसंबंधांबद्दलच्या निर्णयांना अधिक चांगले समर्थन मिळू शकते. या गुंतागुंतींना प्रभावीपणे व्यक्त करण्यासाठी तरुणांना दर्जेदार शिक्षण, नोकरीच्या संधी, मानसिक आरोग्य संसाधने आणि नातेसंबंध याविषयी समुपदेशनाची आवश्यकता असते. मुक्त संवादाला प्रोत्साहन देणे, विविध निवडींचा आदर करणे आणि पारंपारिक लिंग नियमांना आव्हान देणे तरुणांना त्यांच्या भविष्याबद्दल माहितीपूर्ण निर्णय घेण्यास सक्षम करतात आणि त्यानंतर ते विवाह किंवा पर्यायी मार्ग निवडतात. सांस्कृतिक आणि धार्मिक पार्श्वभूमी विवाहाबद्दल तरुण लोकांच्या दृष्टीकोनांना आकार देण्यासाठी एक जटिल भूमिका बजावते. परंपरा आणि विश्वासांचा महत्त्वपूर्ण प्रभाव असताना, बदलणारी सामाजिक गतिशीलता आणि वैयक्तिक आकांक्षा अधिक सूक्ष्म चित्र निर्माण करत आहेत.

तरुणांच्या शैक्षणिक समस्या :

       भारतातील शिक्षण प्रणालीमधे खूप मोठी दरी निर्माण झालेली दिसून येते. एका बाजूला गरिबीमुळे होतकरू तरुण वर्ग शिक्षणापासून वंचित राहत आहे  तर दुसऱ्या बाजूला शिक्षण घेऊनही योग्य पगाराची नोकरी मिळत नसल्यामुळे तरुण वर्ग चिंतेत आहे. शिक्षण हे एक मूलभूत हक्क असून, प्रत्येक व्यक्तीला त्याचा पुरेपूर लाभ घेता आला पाहिजे. परंतु, विवाहाच्या जबाबदाऱ्यांमुळे तरुणांचे शिक्षण पूर्ण होण्यात अडचणी येऊ शकतात. तरुणांच्या विवाहातील शैक्षणिक समस्यांवर पुढील प्रमाणे प्रकाश टाकता येईल.

तरुणांची शिक्षण विषयक समस्या: एक चिंतन

   शिक्षण ही प्रत्येक व्यक्तीच्या जीवनातील महत्त्वाची आणि अनिवार्य गरज आहे. शिक्षणामुळे व्यक्तीच्या जीवनात ज्ञान, कौशल्ये आणि मूल्ये विकसित होतात, ज्यामुळे तो सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या सक्षम होतो. परंतु, अनेक तरुणांना त्यांच्या शिक्षणात विविध प्रकारच्या समस्यांचा सामना करावा लागतो. या समस्यांमध्ये आर्थिक अडचणी, कौटुंबिक परिस्थिती, शिक्षणातील असमानता, शिक्षण प्रणालीतील दोष आणि तंत्रज्ञानाची कमतरता यांचा समावेश आहे. याशिवाय, शिक्षणाच्या प्रक्रियेत रुची नसणे, करिअरविषयी अनिश्चितता आणि मानसिक ताणतणाव या समस्या देखील तरुणांच्या शिक्षणात अडथळा निर्माण करतात.

1. दर्जेदार शिक्षणाचा असमान प्रवेश:

सार्वजनिक शिक्षण प्रणाली सर्वांना दर्जेदार शिक्षण देण्यासाठी संघर्ष करते. हे वंचित पार्श्वभूमी, ग्रामीण भागातील आणि विशिष्ट सामाजिक गटांतील विद्यार्थ्यांना विषमतेने प्रभावित करते. त्यामुळे शिक्षणाची संधी काहीच विशिष्ठ गटापुर्ती मर्यादित राहते आणि बुद्धीकौशाल्य असूनही काही तरुण वर्ग बाजारपेठेला पूरक असलेल्या शिक्षणापासून वंचित राहतो. शिक्षण हे प्रत्येकाच्या व्यक्तिमत्त्व विकासासाठी, तसेच समाजातील समतेसाठी अत्यावश्यक असते. मात्र, आर्थिक, सामाजिक, भौगोलिक आणि सांस्कृतिक घटकांमुळे अनेक तरुणांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षणापासून वंचित राहावे लागते. या असमानतेमुळे विद्यार्थ्यांमध्ये शैक्षणिक फरक निर्माण होतो आणि त्यांचा सर्वांगीण विकास थांबतो

2. कौशल्याची तफावत:

 शिक्षण प्रणाली अनेकदा तरुणांना नोकरीच्या बाजारपेठेद्वारे मागणी केलेल्या कौशल्यांसह सुसज्ज करण्यात अपयशी ठरते. यामुळे पदवीधर असूनही बेरोजगारी नावाची टांगती तलवार बऱ्याच युवकांना चीन्ताग्रस्त बनवते. कौशल्याधारित शिक्षण प्रणालीची गरज आज प्रत्येक क्षेत्राची मागणी असून, त्या मागणीचा पाठपुरावा करणे हि काळाची गरज बनली आहे. आर्थिक अडचणी व कमी संसाधनांचा वापर यामुळे काही तरुणांना योग्य शिक्षण व कौशल्यांच्या संधी मिळवता येत नाहीत. लिंग, जात आणि इतर सामाजिक घटकांमुळे शैक्षणिक संधीमध्ये तफावत निर्माण होऊ शकते. नवीन तंत्रज्ञान व कौशल्य प्रशिक्षणातील कमी भारामुळे काही तरुण अद्ययावत कौशल्ये शिकू शकत नाहीत. कौशल्य तफावत असलेल्या तरुणांमध्ये आत्मसन्मान कमी होऊ शकतो, ज्यामुळे त्यांची आत्मवृत्ती व कार्यक्षमतेवर परिणाम होतो. या तफावतेमुळे तरुणांमध्ये असमानतेची आणि सामाजिक व आर्थिक अडचणींची परिस्थिती निर्माण होते.

3. उच्च स्तरीय परीक्षा:

उच्च स्तरीय परीक्षांमध्ये चांगली कामगिरी करण्याचा दबाव, विद्यार्थ्यांमध्ये प्रचंड तणाव आणि चिंता निर्माण करते आणि त्यामुळे विचार कौशल्याकडे दुर्लक्ष होऊ शकते. उच्चस्तरीय परीक्षा तरुणांच्या शैक्षणिक आणि व्यावसायिक भवितव्यावर थेट परिणाम करते  यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये अनेक प्रकारच्या मानसिक आणि भावनिक समस्यांचा सामना करावा लागतो. अभ्यासाची तीव्र तयारी, वेळेच्या दबावाखाली काम करणे आणि कुटुंबीयांची अपेक्षा यामुळे तणाव आणि चिंता वाढते. त्यांच्या आत्मविश्वासात घट, मानसिक स्वास्थ्याचे प्रश्न आणि उचित मार्गदर्शनाचा अभाव यावर प्रभावी मार्गदर्शन न झाल्यास तरुणांची संपूर्ण जीवनशैलीतील संतुलन बिघडू शकते.

4. लिंग विषमता:

तरुणांच्या शिक्षणातील लिंग विषमता एक गंभीर सामाजिक समस्या आहे. ही विषमता विविध स्वरूपांत आढळते, जसे की मुलींच्या शिक्षणात अडथळे, त्यांच्या शैक्षणिक संधींची कमतरता आणि लिंगावर आधारित पूर्वग्रह. शैक्षणिक प्रगती असूनही, मुलींना, विशेषतः ग्रामीण भागात, अजूनही सांस्कृतिक नियमांमुळे आणि सुरक्षिततेच्या अभावामुळे शिक्षणात प्रवेश घेण्याविषयी अनेक आव्हानांचा सामना करावा लागतो. त्यामुळे इच्छा असूनही अनेक मुलीना शिक्षणापासून वंचित राहावे लागते. या समस्या केवळ सामाजिक किंवा आर्थिक असू शकतात असे नाही तर सांस्कृतिक व पारंपरिक घटकांनीही प्रभावित होतात. उदाहरणार्थ, काही समाजांमध्ये मुलींच्या शिक्षणाला कमी महत्त्व दिले जाते किंवा त्यांच्या शिक्षणात अडथळे येतात. या विषमतेचा परिणाम तरुणांची क्षमता व विकासावर होतो, तसेच समाजाच्या एकूण प्रगतीवरही त्याचा प्रभाव पडतो.

5. शिक्षणाचे व्यापारीकरण:

शिक्षणाच्या या व्यापारीकरणामुळे, अनेकदा शिक्षणाची गुणवत्ता आणि त्याची समानता यावर प्रश्नचिन्ह उभे राहते. व्यवसायिक दृष्टिकोनातून, शिक्षण संस्थांचा उद्देश फक्त नफा कमावणे असू शकतो, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या गुणवत्तेवर आणि त्यांच्या भविष्यावर परिणाम होऊ शकतो. या संदर्भात, शिक्षणाच्या व्यापारीकरणामुळे नवे वयोमान व समाजातील वेगवेगळ्या गटांमध्ये असमानता वाढू शकते. जास्त फी असलेल्या खाजगी संस्थांच्या वाढीमुळे असमानता वाढते आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकातील विद्यार्थ्यांसाठी शैक्षणिक संधी मर्यादित होतात.  शिक्षणाच्या बाजारीकरणाच्या या युगात गरीब होतकरू विद्यार्थी आणि त्यांचे पालक होरपळून निघताना दिसतात आणि याचे पर्यवसान बऱ्याच वेळा आत्महत्येसारख्या प्रकारामध्ये होतो. शिक्षणाच्या वंचिततेपासून निर्माण झालेली सामाजिक दरी आर्थिक विकासासाठी मारक ठरते.

6. भाषेच्या समस्या:

भाषा शिक्षणाची एक अत्यंत महत्वाची भूमिका असते कारण तीच विद्यार्थ्यांच्या विचार प्रक्रियेला आकार देते, संवाद साधण्यास मदत करते आणि ज्ञान मिळवण्याचा मार्ग सुकर करते. तथापि, अनेक तरुणांना शिक्षणाच्या विविध टप्प्यांवर भाषेच्या अडचणींचा सामना करावा लागतो. भाषेच्या समस्यांचा सामना करणारे तरुण विविध अडचणींचा अनुभव घेतात, जसे की मातृभाषेच्या योग्य शिक्षणामध्ये कमतरता असल्यामुळे भाषिक दयाळूता कमी होणे, सामाजिक-आर्थिक स्थितीमुळे कमी गुणवत्तेची शिक्षण सामग्री मिळवणे आणि विविध भाषिक पार्श्वभूमीमुळे शिकवण्याची अडचण. यासोबतच, पारंपरिक शिक्षण पद्धतींमुळे भाषेचा योग्य वापर न होणे आणि विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहन कमी मिळणे यामुळे या समस्यांची तीव्रता वाढते.उदाहरणार्थ, शिक्षणाचे प्राथमिक माध्यम म्हणून मराठी लादल्याने ज्यांनी पूर्वी मराठीत शिक्षण घेतले नाही अशा भाषिक अल्पसंख्याकांच्या विद्यार्थ्यांसाठी अडचणी निर्माण होतात. यामुळे त्यांचे शिक्षण आणि शैक्षणिक कामगिरी बाधित होऊ शकते. 

7. शहरी-ग्रामीण विभागणी:

तरुणांची शहरी व ग्रामीण विभागणी शिक्षणाच्या गुणवत्ता आणि उपलब्धतेवर परिणाम करतात. शहरी व ग्रामीण क्षेत्रांमधील तरुणांची जीवनशैली, संसाधने आणि शिक्षणाची परिस्थिती वेगवेगळी असते, ज्यामुळे त्यांच्या शैक्षणिक गरजा आणि आव्हाने विविध असू शकतात. शहरी व ग्रामीण क्षेत्रांमधील तरुणांची विभागणी शैक्षणिक संदर्भात अनेक समस्या निर्माण करते. शहरी क्षेत्रांमध्ये शैक्षणिक संसाधनांचा अधिक वापर होतो, ज्यामुळे तिथल्या तरुणांना अधिक चांगल्या शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध होतात. याउलट, ग्रामीण क्षेत्रांमध्ये कमी संसाधनांची उपलब्धता आणि शिक्षणाच्या पायाभूत सुविधांची कमतरता असू शकते. या भिन्न परिस्थितीमुळे शैक्षणिक परिणामांमध्ये फरक पडतो आणि यामुळे शहरी व ग्रामीण क्षेत्रांमधील तरुणांच्या शिक्षणाची गुणवत्ता आणि संधीतील असमानता उभी राहते. ग्रामीण भागात शिक्षणाचा दर्जा शहरी भागापेक्षा मागे असतो. मर्यादित संसाधने, पायाभूत सुविधा आणि पात्र शिक्षकांची कमतरता यामुळे ग्रामीण विद्यार्थ्यांची गैरसोय होते. योग्य मार्गदर्शनाच्या अभावी अनेक प्रतिभा संपन्न विद्यार्थी त्यांच्या कलागुणांना वाव देणाऱ्या शिक्षणापासून वंचित राहतो आणि परिणामी काही वेळा अकुशल कामगार बनतो.

8. सामाजिक स्तरीकरण:

भारतातील सामाजिक स्तरीकरण सामान्यतः जात, धर्म आणि आर्थिक स्थितीवर आधारित आहे. हे स्तरीकरण युवकांच्या शिक्षणावर विविध अडथळे निर्माण करते. सामाजिक स्तरीकरणामुळे शिक्षणाच्या संधीतील विषमता आणि गुणवत्ता यावर परिणाम होतो. या विषमतेमुळे समाजातील सर्व युवकांना समान शिक्षण मिळवता येत नाही, ज्यामुळे त्यांच्या भविष्यातील संधीं हुकतात. युवकांचे शिक्षण त्यांच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीने प्रभावित होते. उदाहरणार्थ, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल गटातील युवकांना योग्य शिक्षणाच्या सुविधांचा अभाव असतो, ज्यामुळे त्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीस अडथळा येतो. तसेच, जातीय आणि सामाजिक भिन्नतेमुळे विविध प्रकारच्या भेदभावाचे अनुभव युवकांना येतात आणि अशामुळे त्यांचे शिक्षण प्रभावित होते. जातिव्यवस्था आणि सामाजिक असमानता शैक्षणिक संधींवर, विशेषत: दलित आणि आदिवासी समुदायांवर परिणाम करत आहेत. जरी जातीव्यावस्था कायद्याने निर्मुलन केले असले तरीही आजतागायत आपल्याला जातिव्यवस्थेचा परिणाम शैक्षणिक क्षेत्रात झालेला दिसतो. 

9. गळतीचे दर:

शैक्षणिक क्षेत्रातील आणखीन एक महत्वाची समस्या म्हणजे गळतीचा दर. शिक्षणातील गळतीचा उच्च दर म्हणजे अनेक तरुण शिक्षणाच्या प्रगत टप्प्यांपर्यंत पोहोचत नाहीत किंवा त्यांच्या शिक्षणाच्या प्रक्रियेत अडथळे येतात. गळती होण्यामागे कारणे अनेक आहेत. आर्थिक अडचणींच्या कारणास्तव अनेक तरुणांना शाळा किंवा महाविद्यालय सोडावे लागते. काही वेळा शिक्षणाची गुणवत्ता कमी असते किंवा शिक्षणासाठी आवश्यक संसाधनांचा अभाव असतो, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांची प्रेरणा कमी होते. विशेषत: वंचित पार्श्वभूमीतील मुली आणि विद्यार्थ्यांमध्ये असलेल्या गळतीचा दर हा चिंतेचा विषय आहे. शिक्षणाबद्दल असलेली अनास्था, गरिबी, भटक्या जमातीतील लोकामध्ये कामानिमित्त होत असलेले विस्थापन, मुलींच्या शिक्षणाप्रती असलेली अनास्था इत्यादी अशा अनेक कारणामुळे शिक्षणातील गळतीचे प्रमाण वाढलेले दिसते. तसेच, सामाजिक वातावरण आणि कुटुंबीयांची अपेक्षाही शिक्षणातील गळतीवर प्रभाव टाकतात. उदाहरणार्थ, काही समाजांमध्ये कामकाजाच्या संधींपासून त्यांच्या मुलांवर अधिक लक्ष केंद्रित केले जाते, शिक्षणाच्या महत्वाकांक्षी लक्ष्यांकडे दुर्लक्ष केले जाते.

            थोडक्यात, वरील सर्व गोष्टींचा विचार केल्यास असे लक्षात येते कि, शिक्षणावर करण्यात येणारी गुंतवणूक दिवसो-दिवस कमी होत असल्यामुळे रोजगाराभिमूक शिक्षणापासून विद्यार्थी वंचित राहत आहेत. शिक्षणावरील खर्चाचा अन्य देशांची तुलना केल्यास भारतातील लोकसंख्येच्या प्रमाणात हा खर्च अत्यंत नगण्य आहे आणि अशामुळे भविष्यात तरुण वर्गाला अनेक समस्यांना सामोरे जावे लागत आहे. याबात सरकारने ठोस पाऊल उचलणे गरजेचे आहे.

भारतातील तरुण बेरोजगारी:

      भारत हा जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा लोकसंख्येचा देश असून, या देशातील तरुणांची संख्या मोठी आहे. तरुणांमध्ये असलेली ऊर्जा, उत्साह आणि सर्जनशीलता देशाच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते. परंतु, दुर्दैवाने, या तरुणाईचा मोठा भाग बेरोजगार आहे, ज्यामुळे देशाच्या आर्थिक आणि सामाजिक स्थितीवर नकारात्मक परिणाम होत आहे. बेरोजगारी ही समस्या केवळ आर्थिकच नाही तर सामाजिकदृष्ट्याही गंभीर आहे. बेरोजगार तरुणांना त्यांच्या क्षमतेचा वापर करण्याची संधी मिळत नाही, ज्यामुळे त्यांचा आत्मविश्वास खचतो आणि त्यांच्यात निराशा वाढते. यामुळे अनेकदा सामाजिक अस्थिरता, गुन्हेगारी आणि इतर नकारात्मक प्रवृत्ती वाढतात.

      भारत हा तरुणांचा देश आहे आणि लक्षणीय संख्येमध्ये युवा वर्ग पदवीधर आहे. तरुणांना भेडसवणाऱ्या अनेक प्रश्नापैकी महत्वाचा प्रश्न आहे बेरोजगारी. या समस्येमुळे लाखो तरुणांवर परिणाम होत आहे आणि देशाच्या आर्थिक क्षमतेला बाधा येत आहे. २० ते ३० वयोगटातील तरुणांमधील बेरोजगारीचा दर २०२३ च्या ऑक्टोबर-डिसेंबर तिमाहीत वाढलेला दिसून येतो.  २० ते २४  वयोगटातील तरुणांमधील बेरोजगारी वाढून ४४.४९ टक्के झाली आहे, जी जुलै-सप्टेंबर तिमाहीत ४३.६५ टक्के इतकी होती. त्याचप्रमाणे, २०२३  च्या ऑक्टोबर-डिसेंबर तिमाहीत २५ ते २९ वयोगटातील तरुणांमधील बेरोजगारी वाढून १४.३३  टक्के झाली, जी मागील तिमाहीत १३.३५  टक्के इतकी होती. महाराष्ट्रातील बेरोजगारीचा दरात अलिकडच्या काही महिन्यांत मोठ्या प्रमाणात चढ-उतार झाला असला तरी, एप्रिल २०२२  ते मार्च २०२३ या कालावधीत तो  ५.५४ टक्के होता. शैक्षणिक व्यवस्था, रोजगाराच्या संधींची कमतरता, कौशल्यांचा अभाव, आणि उद्योगधंद्यांच्या बदलत्या गरजांशी सुसंगततेचा अभाव ही काही बेरोजगारीची प्रमुख कारणे आहेत. त्यामुळे, भारतात तरुणांमध्ये बेरोजगारीची समस्या उग्र रूप धारण करत आहे.

बेरोजगारीचे कारणे                                                                       

• योग्य कौशल्याची कमतरता:

आपल्याकडे असलेली शिक्षण प्रणाली पदवीधरांना नोकरीच्या बाजारपेठेद्वारे मागणी केलेल्या कौशल्यांसह पुरेसे सुसज्ज करू शकत नाही. या कौशल्यातील अंतरामुळे उपलब्ध नोकऱ्या आणि पात्र उमेदवार यांच्यातील संपर्क तुटतो आणि युवा वर्ग नोकरीपासून वंचित राहतो. आजच्या गतिमान आणि तंत्रज्ञानावर आधारित जगात, केवळ शैक्षणिक योग्यता पुरेशी नाही, तर व्यावसायिक कौशल्ये देखील आवश्यक आहेत. परंतु, अनेक तरुणांमध्ये ही कौशल्ये विकसित करण्यासाठी आवश्यक संधी किंवा साधने उपलब्ध नसतात. यामुळे ते नोकरीच्या बाजारपेठेत मागे राहतात. उद्योगांची गरज आणि तरुणांच्या कौशल्यांमध्ये विसंगती निर्माण होते, ज्यामुळे बेरोजगारीचा प्रश्न अधिक गंभीर होतो. या समस्येवर मात करण्यासाठी शिक्षण प्रणालीत सुधारणा आणि कौशल्यविकास कार्यक्रमांची गरज आहे.

• मर्यादित नोकऱ्यांची निर्मिती:

मर्यादित नोकऱ्यांची निर्मिती हे तरुण बेरोजगारांचे एक मोठे कारण आहे. दरवर्षी कर्मचाऱ्यांमध्ये प्रवेश करणाऱ्या तरुण पदवीधरांच्या वाढत्या संख्येला आत्मसात करण्यासाठी आणि  पुरेशा नवीन नोकऱ्या निर्माण करण्यासाठी भारतीय अर्थव्यवस्था संघर्ष करत आहे. वाढत्या लोकसंख्येला पुरेल एवडी रोजगाराची संधी उपलब्द करून देण्यात असमर्थ ठरत असल्यामुळे मोठ्या प्रमाणात युवा वर्गामध्ये अशांती आणि नैराश्य उत्पन्न होत आहे. आधुनिक तंत्रज्ञान, यांत्रिकीकरण आणि स्वयंचलनामुळे रोजगाराच्या संधींमध्ये घट होत आहे. आर्थिक विकासाच्या तुलनेत नोकऱ्यांची निर्मिती हळूहळू होत असल्याने तरुणांसाठी उपलब्ध रोजगाराच्या संधी मर्यादित राहतात. या परिस्थितीत, अनेक तरुणांना त्यांच्या शिक्षणानुसार किंवा कौशल्यांनुसार नोकऱ्या मिळणे कठीण जाते. परिणामी, बेरोजगारीची समस्या अधिकच बिकट होते. या समस्येवर उपाय शोधण्यासाठी धोरणात्मक विचार आणि रोजगार निर्मितीस प्रोत्साहन देणे गरजेचे आहे.

• अनौपचारिक क्षेत्राचे वर्चस्व

भारतीय कर्मचाऱ्यांचा एक मोठा भाग अनौपचारिक क्षेत्रात भाग घेतो, ज्यामध्ये तरुणांसाठी मर्यादित औपचारिक नोकरीच्या संधी आहेत. अनौपचारिक क्षेत्रामध्ये काम करणारे तरुण बहुतांश वेळा शिक्षण आणि कौशल्यांच्या अभावामुळे औपचारिक क्षेत्रात प्रवेश करू शकत नाहीत. त्यामुळे त्यांची बेरोजगारी टिकून राहते किंवा कमी पगाराच्या कामांमध्ये अडकून पडतात. अनौपचारिक क्षेत्रामध्ये कामाचे अस्थिर स्वरूप, कमी पगार, कोणतीही सामाजिक सुरक्षा आणि नियमांचा अभाव असतो. आणि अशामुळे तरुणांना स्थिर आणि सुरक्षित नोकऱ्या मिळण्याच्या संधी कमी होतात. तरुणांना काहीवेळा तात्पुरती कामे मिळतात, पण त्यांना स्थिर नोकरी आणि आयुष्यभर टिकणारे करिअर घडवण्याच्या दृष्टीने मदत होत नाही. परिणामी, त्यांचे बेरोजगारीचे प्रमाण वाढते.

लिंगभाव असमानता:

महिलांना अतिरिक्त आव्हानांचा सामना करावा लागतो जसे की सामाजिक अपेक्षा, वाहतुकीसाठी मर्यादित प्रवेश आणि बालसंगोपन पर्यायांचा अभाव आणि यामुळे त्यांच्या रोजगारक्षमतेत अडथळा निर्माण होतो. महिलांसाठी अनेक वेळा कामाच्या ठिकाणी लिंगभेद, कमी पगार, आणि करिअरच्या संधींमध्ये मर्यादा येतात. काही क्षेत्रांमध्ये, महिलांना योग्य संधी न मिळणे, त्यांच्यावर पारंपरिक भूमिका आणि जबाबदाऱ्या सोपवणे आणि मातृत्वाच्या जबाबदाऱ्यांमुळे करिअरमध्ये अडथळे येणे ही समस्या असते. याशिवाय, LGBTQ+ व्यक्तींना त्यांच्या लिंग ओळख आणि लैंगिकतेमुळे भेदभावाचा सामना करावा लागतो, ज्यामुळे त्यांना नोकरीच्या संधींपासून वंचित ठेवले जाते किंवा त्यांच्यावरील पूर्वग्रहांमुळे योग्य नोकरी मिळण्यास अडचणी येतात. या लिंगभाव असमानतेमुळे अनेक तरुण बेरोजगार राहतात, त्यांच्या कौशल्यांना योग्य संधी मिळत नाहीत, आणि त्यांच्या क्षमता पूर्णत्वास जाण्यात अडथळे येतात.

महाराष्ट्रातील बेरोजगारीचे चित्रण :

• शहरी-ग्रामीण विभागणी:

नोकरीच्या संधी मुंबई आणि पुणे सारख्या शहरी भागात केंद्रित आहेत. ग्रामीण तरुणांना दर्जेदार शिक्षण, कौशल्य विकास कार्यक्रम आणि औपचारिक रोजगाराच्या पर्यायांपर्यंत पोहोचण्यासाठी मर्यादित प्रवेशाचा सामना करावा लागतो आणि यामुळे शेतीवर ग्रामीण तरुणांना अवलंबून राहावे लागते. पण शेती व्यवसायासाठी पूरक असलेली माहिती उपलब्ध नसल्यामुळे आणि शेती व्यवसाय मोठ्या प्रमाणात पावसावर अवलंबून असल्यामुळे उत्पादन क्षमतेवर त्याचा परिणाम होतो. शहरी आणि ग्रामीण भागांमधील आर्थिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक सुविधांमधील असमानता, तसेच औद्योगिक विकासाच्या असंतुलनामुळे रोजगाराच्या संधींमध्ये मोठी तफावत निर्माण होते. ग्रामीण भागात उद्योग, शिक्षण आणि तंत्रज्ञानाच्या मर्यादित संधींमुळे तरुणांना स्थिर आणि उच्च दर्जाच्या नोकऱ्या मिळवणे कठीण होते, तर शहरी भागात स्थलांतर करणाऱ्या तरुणांसाठी तीव्र स्पर्धेचे वातावरण निर्माण होते. या शहरी-ग्रामीण विभागणीमुळे बेरोजगारीचे प्रमाण वाढत असून, ही समस्या अधिकच जटिल बनली आहे.

• पारंपारिक पदवींवर लक्ष केंद्रित:

महाराष्ट्रातील शैक्षणिक संस्था उद्योगाच्या गरजेनुसार व्यावसायिक प्रशिक्षण कार्यक्रमांपेक्षा पारंपारिक शैक्षणिक पदवींना प्राधान्य देत असल्यामुळे बाजारपेटेसाठी आवश्यक असलेले कौशाल्य्ये आत्मसात करू शकत नाही  आणि  अशामुळे नोकरीच्या संधी उपलब्द असल्या तरी युवा वर्ग ते मिळवू शकत नाही. आजच्या बदलत्या आणि गतिशील रोजगाराच्या बाजारात पारंपारिक पदव्या कमी उपयोगी ठरत आहेत. तरुणांमध्ये या पारंपारिक पदव्या मिळवण्याची होड निर्माण झाली आहे, मात्र त्यातून अपेक्षित रोजगाराच्या संधी निर्माण होत नाहीत. या परिस्थितीमुळे अनेक तरुण शिक्षित असूनही बेरोजगार राहतात. त्यांचे शिक्षण आणि रोजगार यामध्ये समतोल साधण्यात आलेली कमतरता हेच त्याचे प्रमुख कारण आहे.

• भाषेचा अडथळा:

अनेक संस्थांमध्ये प्राथमिक शिक्षणाची भाषा म्हणून मराठी ही  बिगर मराठी भाषिक तरुणांसाठी, विशेषत: ग्रामीण भागात, त्यांच्या रोजगारक्षमतेच्या पर्यायांना मर्यादित ठेवण्यासाठी अडथळा ठरू शकते. आजच्या जागतिकीकरणाच्या युगात, भाषेचे ज्ञान हे एक महत्त्वपूर्ण कौशल्य बनले आहे. मात्र, अनेक तरुणांना विविध भाषांमधील प्रभुत्व मिळवणे कठीण जाते, विशेषतः इंग्रजी सारख्या जागतिक भाषेचे ज्ञान नसेल तर त्यांच्या करिअरच्या संधी कमी होतात. भाषेचा अडथळा हा त्यांच्या व्यवसायिक कौशल्यांच्या मर्यादा घालतो आणि त्यामुळे योग्य संधी उपलब्ध असूनही त्यांचा उपयोग करता येत नाही. यामुळे अनेक तरुण रोजगार मिळवण्यात अपयशी ठरतात आणि त्यांच्या बेरोजगारीचे प्रमुख कारण म्हणून भाषेचा अडथळा समोर येतो.

• सरकारी योजनांची मर्यादित जागरूकता:

सरकार विविध योजना आणि उपक्रम राबवून तरुणांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न करते. मात्र, या योजनांबद्दलची मर्यादित जागरूकता अनेक तरुणांमध्ये दिसून येते. यामुळे, त्यांनी या योजनांचा लाभ घेऊन आपले कौशल्य विकास करणे किंवा रोजगाराच्या संधी साधणे शक्य होत नाही. उदाहरणार्थ : अनेक तरुणांना स्किल इंडिया किंवा मुद्रा कर्ज यांसारख्या सरकारी उपक्रमांबद्दल माहिती नसते. ज्यामुळे त्यांना रोजगार शोधण्यात किंवा स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्यात मदत होऊ शकते. सरकारी योजनांची पुरेशी माहिती नसणे आणि त्यांचा योग्य वापर न होणे यामुळे अनेक तरुण बेरोजगारीला सामोरे जातात. यामुळे, सरकारी योजनांची मर्यादित जागरूकता ही तरुण बेरोजगाराचे एक महत्त्वाचे कारण ठरते.

उदाहरणे:

• महाराष्ट्रातील ग्रामीण खेड्यातील पदवीधराकडे पारंपारिक कला पदवी असू शकते परंतु शहरी केंद्रांमध्ये भरभराट होत असलेल्या आय.टी क्षेत्रातील नोकऱ्यांसाठी आवश्यक विशिष्ट कौशल्ये नसतात.

• एक पुराणमतवादी कुटुंबातील तरुण स्त्रीला सामाजिक अपेक्षांमुळे कौशल्य विकास कार्यक्रमांमध्ये मर्यादित प्रवेश असू शकतो, ज्यामुळे तिच्या करिअरच्या शक्यतांमध्ये अडथळा निर्माण होतो.

• आदिवासी समाजातील बिगर मराठी भाषिक विद्यार्थ्याला शहरी नोकऱ्यांच्या बाजारपेठांमध्ये भाषेच्या अडथळ्यामुळे योग्य रोजगाराच्या संधी शोधण्यासाठी संघर्ष करावा लागू शकतो.

सध्याची परिस्थिती:

• तुलनेने उच्च दर: २०२२ पर्यंत, जागतिक बँकेच्या मते, भारतातील तरुण बेरोजगारीचा दर सुमारे १२.४% आहे. हे राष्ट्रीय सरासरी बेरोजगारी दरापेक्षा जास्त आहे.

• शिक्षित तरीही बेरोजगार: बेरोजगारीचा सामना करणाऱ्या सुशिक्षित तरुणांची मोठी संख्या आहे. अहवाल सूचित करतात की २०२२ मध्ये, १८.८ % पदवीधर बेरोजगार होते.

तरुण बेरोजगारीचा परिणाम:

• आर्थिक स्तब्धता:

तरुणांची उच्च बेरोजगारी आर्थिक वाढ आणि विकासात अडथळा आणू शकते. ज्या काळात आर्थिक स्थिरता कमी असते, त्यावेळी रोजगाराच्या संधी कमी होतात आणि नोकरीच्या बाजारात स्पर्धा वाढते. यामुळे, तरुणांना त्यांच्या कौशल्यांच्या अनुषंगाने योग्य रोजगार मिळवणे कठीण जाते. आर्थिक स्तब्धतेमुळे व्यवसायिक संधींचा अभाव निर्माण होतो, आर्थिक अस्थिरता तरुणांच्या जीवनावर परिणाम करते आणि त्यांच्या भविष्यातील प्रगतीला अडथळा आणतो. यामुळे, आर्थिक स्तब्धता तरुण बेरोजगारीचा एक महत्त्वपूर्ण परिणाम म्हणून समोर येते.

• सामाजिक समस्या:

बेरोजगारीमुळे निराशा, गरिबी आणि गुन्हेगारी यासारख्या सामाजिक समस्या उद्भवू शकतात. तरुण  बेरोजगारीचा परिणाम केवळ व्यक्तीवरच नाही, तर संपूर्ण समाज आणि अर्थव्यवस्थेवर होतो. बेरोजगार तरुणांची संख्या वाढल्याने आर्थिक वृद्धीला अडथळा येतो, समाजातील असंतोष आणि अस्थिरता वाढते, आणि सामाजिक दुराव्याचे प्रमाण वाढते. योग्य रोजगाराची उपलब्धता नसल्यामुळे तरुणांची क्षमता आणि ऊर्जा वापरली जात नाही आणि त्यामुळे त्यांच्या जीवनात अपार संभावनांचा अपव्यय होतो. या परिस्थितीमुळे सामाजिक संरचनेत असंतुलन निर्माण होते आणि सामाजिक विकासावर प्रतिकूल परिणाम होतो. म्हणून तरुण बेरोजगारी एक महत्वपूर्ण सामाजिक समस्या मानली जाते ज्यावर गंभीर लक्ष देणे आवश्यक ठरते.

• अविकसित कौशल्ये:

अविकसित कौशल्ये आणि संधीचा अभाव तरुणांना त्यांच्या पूर्ण क्षमतेने योगदान देण्यापासून रोखू शकतात. आजच्या गतिशील आणि स्पर्धात्मक रोजगार बाजारात, व्यावसायिक कौशल्यांची आणि तांत्रिक ज्ञानाची मागणी वाढली आहे. तरुणांच्या कौशल्यांचे अपग्रेड न झाल्यास किंवा आधुनिक उद्योग आवश्यकतांनुसार कौशल्यांची अद्यवात केली गेली नाहीत, तर त्यांना योग्य नोकरीच्या संधी मिळवण्यात अडचणी येतात. अविकसित कौशल्ये या कारणामुळे तरुणांना रोजगाराच्या संधींमध्ये अपयश येते, त्यांच्या करिअरच्या प्रगतीला अडथळा येतो आणि समाजातील आर्थिक असंतुलन वाढते. यामुळे, अविकसित कौशल्ये हे तरुण बेरोजगारीचे एक महत्त्वाचे कारण ठरते. भारतातील प्रमुख आर्थिक केंद्र असलेल्या महाराष्ट्रालाही तरुणांच्या बेरोजगारीच्या आव्हानांचा सामना करावा लागतो. महाराष्ट्रासाठी विशिष्ट आकडेवारी राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा किंचित कमी असू शकते, तरीही ही एक महत्त्वाची समस्या म्हणूनग गणली जाते.

         थोडक्यात, तरुण वर्गाला योग्य नोकरी मिळणे अशक्यप्राय झाल्यामुळे अनेक अह्वानांचा सामना करावा लागत आहे. दैनंदिन जीवनासह विवाह जुलण्यामध्ये देखील मोठ्या प्रमाणात संघर्ष करावे लागत असल्यामुळे, तरुणांना शिक्षण प्रणालीवर विश्वास राहिलेला दिसून येत नाही.  खूप वेळा उच्च विद्या विभूषित तरुण नैराश्येला आणि त्यामुळे निर्माण होणाऱ्या आत्महत्ये सारख्या विचारला बळी पडत असलेला दिसून येत आहे.

१.२ : तरुणांच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्याच्या समस्या

तरुणांच्या शारीरिक समस्या :

भारतात तरुण लोकसंख्या मोठ्या प्रमाणात आहे, परंतु या लोकसंख्येला शारीरिक आणि मानसिक आरोग्याबाबत अनेक आव्हानाना सामोरे जावे लागत आहे. अगदी पंचविशीत हृदय रोग, मधुमेह, उच्च रक्तदाब आणि इतर गभीर आजारांना तरुण वर्ग बळी पडलेला दिसून येतो. नैराश्या सारख्या मानसिक अस्वस्थतेमुळे आत्महत्येचे गंभीर रूप समोर येत आहे. बदलती जीवन शैली आणि आधुनिकीकरणाच्या वाढत्या अपेक्षेमुळे आपले आरोग्य जपण्यात तरुण वर्ग अपयशी ठरत आहे. म्हणून आपण या प्रकरणात सर्वसाधारणपणे भारतीय तरुणांना अस्वस्थ करीत असलेल्या प्रचलित शारीरिक आणि मानसिक आरोग्याच्या समस्यांचा शोध घेणार आहोत.

1. कुपोषण आणि लट्ठपणा :

भारतात आर्थिक विकास असूनही, भारतीय तरुणांचा एक महत्त्वाचा भाग  लोह, अ जीवनसत्व आणि प्रथिने इ. अन्नामधून कमी प्रमाणात जात असल्यामुळे एक तरी तरुण वर्गात कुपोषणाचे प्रमाण आणि दुसरी कडे फास्टफूडच्या अतिसेवनामुळे लट्ठपणाचे प्रमाण वाढत आहे आणि या दोन्ही गोष्ठी आरोग्यासाठी अत्यंत घातक आहेत. कुपोषण आणि लठ्ठपणा तरुणांच्या शारीरिक समस्यांमध्ये महत्वाची भूमिका निभावतात. कुपोषण म्हणजे शरीराला आवश्यक असलेल्या पोषक तत्त्वांची कमतरता, ज्यामुळे विकासातील अडचणी आणि आरोग्याच्या समस्यांचा सामना करावा लागतो. दुसरीकडे, लठ्ठपणा म्हणजे शरीरातील अधिक फॅटचा संचय, ज्यामुळे विविध दीर्घकालिक आरोग्य समस्या निर्माण होऊ शकतात. हे दोन्ही समस्या तरुणांच्या जीवनशैलीवर मोठा प्रभाव टाकतात आणि त्यांचा शारीरिक आणि मानसिक स्वास्थ्यावर प्रतिकूल परिणाम करतात.

2.  खुंटलेली वाढ:

ज्या मुलांना महत्त्वाच्या वाढीच्या काळात पुरेसे पोषण मिळत नाही त्यांचा शारीरिक विकास खुंटू शकतो आणि या  कुंठित  विकासामुळे अनेक शारीरिक व्याधिना निमंत्रण मिळते. रोग प्रतिकार शक्ती कमी होते आणि परिणामी औषधाच्या अतिरेक सेवेमुळे शरीराच्या अवयवांचे झिझ होते. खुंटलेली वाढ विविध कारणांमुळे उद्भवू शकतो, जसे की अनुवंशिकता, आहारातील कमतरता, वैद्यकीय परिस्थिती किंवा वातावरणीय प्रभाव. खुंटलेली वाढ ही एक गंभीर समस्या आहे. कारण ती तरुणांच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावर दीर्घकालिक प्रभाव टाकू शकते.

3. कमकुवत रोगप्रतिकारक प्रणाली:

पोषक तत्वांची कमतरता रोगप्रतिकारक प्रणालीशी तडजोड करू शकते, ज्यामुळे तरुणांना संक्रमण आणि आजार होण्याची अधिक शक्यता असते. तरुणांमध्ये ही समस्या विशेषतः चिंताजनक असते कारण त्यांच्या आरोग्याच्या सुरुवातीच्या टप्प्यावरच ही कमी क्षमता त्यांच्या जीवनाच्या गुणवत्ता आणि दीर्घकालिक स्वास्थ्यावर मोठा प्रभाव टाकू शकते. ही समस्या विविध कारणांमुळे होऊ शकते, जसे की असंतुलित आहार, तणाव, अयोग्य जीवनशैली किंवा आनुवंशिकता इत्यादी.

4. असंसर्गजन्य रोग (NCDs):

जीवनशैलीतील बदल आणि अस्वास्थ्यकर सवयी यांमुळे तरुणांमध्ये NCD (Non-Communicable Diseases - NCDs)चे प्रमाण वाढत आहे. तरुणांमध्ये या रोगांचा वाढता प्रादुर्भाव चिंताजनक आहे. असंसर्गजन्य रोगांमध्ये हृदयविकार, मधुमेह, उच्च रक्तदाब आणि कर्करोग यांचा समावेश होतो. या रोगांची मुख्य कारणे असंतुलित आहार, जीवनशैलीतील अडचणी, तणाव, आणि कमी शारीरिक क्रियाशीलता असू शकतात. तरुणांमध्ये NCDs चा वाढता प्रादुर्भाव त्यांच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावर दीर्घकालिक परिणाम करतो. यात समाविष्ट असलेले आजार खालीलप्रमाणे:

i) लठ्ठपणा:

प्रक्रिया केलेले खाद्यपदार्थ आणि साखरयुक्त पेये यांचे वाढलेले सेवन, कमी झालेल्या शारीरिक हालचालीं आणि व्यायामाची कमतरता अशामुळे तरुणांमध्ये लठ्ठपणाची समस्या वाढत आहे. तरुणांमध्ये लठ्ठपणा एक वाढती समस्या आहे, जी असंतुलित आहार, कमी शारीरिक क्रियाशीलता, आणि जीवनशैलीच्या इतर घटकांमुळे उद्भवते. लठ्ठपणामुळे हृदयविकार, मधुमेह आणि उच्च रक्तदाब यासारख्या दीर्घकालिक आरोग्य समस्यांचा धोका वाढतो. याशिवाय, लठ्ठपणा मानसिक आरोग्यावरही प्रभाव टाकू शकतो, जसे की आत्मसमान कमी होणे आणि ताण-तणावाची समस्या निर्माण होणे.

ii)  टाईप 2 मधुमेह:

 लठ्ठपणा आणि अस्वास्थ्यकर आहार यामुळे टाइप 2 मधुमेह लवकर सुरू होतो. तरुणांमध्ये टाईप 2 मधुमेह एक गंभीर शारीरिक समस्या आहे, ज्याचे मुख्य कारण म्हणजे असंतुलित आहार, कमी शारीरिक क्रियाशीलता आणि आनुवंशिकता. हा प्रकार विशेषतः त्या व्यक्तींमध्ये होतो ज्यांना आहारातील साखरेचे जास्त सेवन, अयोग्य जीवनशैली आणि ताणतणावाचा सामना करावा लागतो. टाईप 2 मधुमेह हृदयविकार, उच्च रक्तदाब, आणि नेफ्रोपॅथी यांसारख्या सहवर्ती समस्या निर्माण करु शकतो.

iii)  हृदयरोग व कर्करोग :

अस्वास्थ्यकर जीवनशैलीमुळे तरुणांमध्ये हृदयविकाराचा धोका वाढतो. जीवनशैलीचे घटक आणि पर्यावरणीय संपर्क तरुणांना प्रभावित करणाऱ्या विशिष्ट कर्करोगांना कारणीभूत ठरू शकतात. जीवनशैलीत झालेले बदल, अयोग्य आहार, ताणतणाव, व्यायामाचा अभाव आणि धूम्रपान, मद्यपान यासारख्या सवयींमुळे तरुणांमध्येही हृदयरोग आणि कर्करोगाच्या घटना वाढू लागल्या आहेत. हे आजार केवळ वैयक्तिक आरोग्यावर परिणाम करतात असे नाही, तर संपूर्ण कुटुंब आणि समाजावरही मोठा ताण आणतात.

5.  मानसिक आरोग्य समस्या व अमलीपदार्थाचा गैरवापर:

शैक्षणिक दबाव, सोशल मीडिया प्रभाव आणि सामाजिक अपेक्षा तरुण लोकांमध्ये तणाव, चिंता आणि नैराश्य वाढण्यास कारणीभूत ठरतात. सध्याच्या गतिमान आणि स्पर्धात्मक जीवनशैलीमुळे तरुणांना मानसिक तणाव, चिंता, नैराश्य आणि इतर मानसिक आरोग्य समस्या अधिक प्रमाणात जाणवू लागल्या आहेत. शिक्षण, करिअर, नातेसंबंध, सामाजिक दबाव आणि तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या वापरामुळे या समस्यांमध्ये अधिक वाढ झाली आहे. तसेच ड्रग्ज, अल्कोहोल आणि तंबाखूच्या प्रयोगामुळे आरोग्य विषयक अनेक धोके निर्माण होऊ शकतात. सहज उपलब्धता, साथीदारांचा दबाव, कौटुंबिक ताणतणाव आणि मानसिक अस्थिरता हे काही कारणे आहेत ज्यामुळे तरुणांना या व्यसनाकडे आकर्षित केले जाते. यामुळे त्यांच्या शारीरिक आरोग्याचे नुकसान होते, मानसिक तणाव वाढतो आणि भविष्यही धोक्यात येते.

6. मस्कुलोस्केलेटल समस्या:

मस्कुलोस्केलेटल समस्या म्हणजे हाडे, सांधे, स्नायू आणि नरम ऊतींमध्ये होणाऱ्या वेदना आणि असुविधा यांचा समूह आहे. या समस्यांमध्ये पाठदुखी, संधिवात, सांधेदुखी, स्नायूदुखी यांचा समावेश होतो. या समस्या कामाच्या ताणामुळे, चुकीच्या पद्धतीने व्यायाम केल्याने, जखमांमुळे किंवा वयोमानामुळे होऊ शकतात. दीर्घकाळ कॉम्प्युटर समोर किंवा बैठे काम आणि बसण्याच्या खराब स्थितीमुळे पाठदुखी, मानेच्या समस्या आणि इतर मस्कुलोस्केलेटल समस्या उद्भवू शकतात.

7. औद्योगिक प्रदूषण:

औद्योगिक क्षेत्रांमध्ये हवा आणि जल प्रदूषणामुळे श्वसनाच्या समस्या, त्वचेच्या समस्या आणि इतर आरोग्यविषयक गुंतागुंत निर्माण होऊ शकते. तरुण पिढीला या प्रदूषणामुळे त्यांच्या शारीरिक आरोग्याची काळजी अधिक घ्यावी लागते. ताज्या हवेची कमतरता, दूषित पाण्याचे सेवन आणि प्रदूषित वातावरणात राहण्यामुळे त्यांच्या प्रतिकारशक्तीवर परिणाम होतो. याशिवाय, औद्योगिक कचरा आणि विषारी पदार्थांमुळे पर्यावरणात निर्माण होणाऱ्या घातक रसायनांचा थेट परिणाम तरुणांच्या शरीरावर होत आहे.

8. सामाजिक-आर्थिक विषमता:

सामाजिक-आर्थिक विषमतेमुळे शिक्षणाच्या आणि रोजगाराच्या संधींमध्ये होणारी तफावत, त्यासोबतच असुरक्षित नोकऱ्या, तणावग्रस्त जीवनशैली आणि अस्वास्थ्यकर जीवनमान यामुळे तरुणांमध्ये कुपोषण, रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होणे, तसेच मानसिक तणावामुळे उद्भवणाऱ्या शारीरिक समस्या वाढू लागतात. वंचित गटातील तरुणांसाठी दर्जेदार आरोग्यसेवा आणि पौष्टिक अन्न ग्रहण करणे मर्यादित असू शकते, ज्यामुळे त्यांच्या आरोग्याच्या परिमाणावर आणखीन परिणाम होतो. ही असमानता विद्यमान आरोग्य समस्या वाढवू शकते.

आरोग्य समस्यांचा परिणाम:

1. कमी झालेली उत्पादकता:

कमी झालेली उत्पादकता ही आधुनिक तरुणांच्या आरोग्य समस्यांचा एक गंभीर परिणाम आहे. शारीरिक आरोग्याच्या समस्यांमुळे तरुणांची ऊर्जा पातळी, एकाग्रता आणि एकूण उत्पादनक्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो, त्यांच्या शिक्षणावर, करिअरच्या संभावनांवर आणि समाजातील एकूण योगदानावर परिणाम होतो. तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या वापरामुळे तरुणांचे जीवनशैली बदलली आहे. यामुळे शारीरिक हालचालींमध्ये घट, ताणतणावाचे वाढलेले प्रमाण आणि मानसिक आरोग्याच्या समस्यांमध्ये वाढ दिसून येत आहे. याचा थेट परिणाम त्यांच्या उत्पादकतेवर होतो. कामाचे तास वाढले असले तरी कार्यक्षमतेत घट होत आहे.

2. वाढलेले आरोग्य विषयक खर्च:

आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीमध्ये तरुणांमध्ये शारीरिक व मानसिक आरोग्याच्या समस्या वाढत आहेत, ज्यामुळे वैद्यकीय उपचार आणि औषधोपचारांची आवश्यकता अधिक वाढली आहे. चुकीच्या आहार, ताणतणाव, व्यायामाचा अभाव आणि तंत्रज्ञानाच्या अतिरेकी वापरामुळे तरुणांचे आरोग्य बिघडत आहे. परिणामी, त्यांना विविध आजारांचा सामना करावा लागत आहे, ज्यामुळे त्यांच्या आर्थिक स्थितीवर मोठा परिणाम होत आहे. या आरोग्य समस्यांचे आरोग्य सेवा प्रणालीवर ताण येतो आणि व्यक्ती आणि कुटुंबांसाठी खर्च वाढतो.

3. जीवनाची घसरलेली गुणवत्ता:

दीर्घकालीन आरोग्य स्थिती किंवा मानसिक आरोग्य समस्या तरुण व्यक्तीच्या एकूण आरोग्यावर आणि जीवनाच्या गुणवत्तेवर लक्षणीय परिणाम करू शकतात, जीवनाच्या अनुभवांमध्ये पूर्णपणे सहभागी होण्याची त्यांची क्षमता मर्यादित करते. आधुनिक जीवनशैलीतील तणाव, झोपेचा अभाव, असंतुलित आहार आणि तंत्रज्ञानावर वाढलेली अवलंबित्व या सर्वांचा तरुणांच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावर नकारात्मक प्रभाव पडत आहे. यामुळे त्यांच्या दैनंदिन जीवनातील आनंद, उत्साह आणि उत्पादकता कमी झाली आहे. अशा परिस्थितीत, आरोग्याच्या समस्या केवळ शारीरिक आजारांपुरत्या मर्यादित राहत नाहीत, तर त्या जीवनाच्या एकूणच गुणवत्तेला प्रभावित करतात.

 

मानसिक आरोग्य समस्या:

मानसिक आरोग्य हे तरुणांच्या आरोग्याचा एक महत्त्वाचा पैलू आहे, जो त्यांच्या भावनिक, मानसिक आणि सामाजिक विकासावर परिणाम करतो. भारतात, तरुणांना विशिष्ट प्रकारच्या दबावांचा सामना करावा लागतो जो मानसिक आरोग्याच्या आव्हानांमध्ये योगदान देऊ शकतो.  डिजिटल युगाच्या वेगवान प्रगतीमुळे, तरुणांच्या जीवनशैलीत मोठ्या प्रमाणात बदल झाले आहेत. ताणतणाव, ताणाचे व्यवस्थापन आणि सामाजिक तणाव यांसारख्या समस्यांमुळे तरुणांमध्ये मानसिक आरोग्याच्या समस्यांचा उदय होत आहे. शिक्षण, करियर आणि वैयक्तिक जीवनातील अपेक्षांचे ओझे वाढल्यामुळे, मानसिक तणावाची तीव्रता देखील वाढली आहे. भारतीय तरुणांमधील प्रचलित मानसिक आरोग्याच्या समस्यांचे स्पष्टीकरण पुढील प्रमाणे सांगता येतील.

1. शैक्षणिक दबाव:

भारतीय समाजात विद्यार्त्यांच्या शैक्षणिक कामगिरीवर तीव्र लक्ष केंद्रित होत असल्याने विद्यार्थ्यांमध्ये उच्च पातळीवरील तणाव आणि चिंता निर्माण होऊ शकते. आजच्या शिक्षण व्यवस्थेतील उच्च अपेक्षा आणि ताणतणावपूर्ण वातावरणामुळे अनेक तरुण मानसिक आरोग्याच्या समस्यांनी ग्रस्त होतात. शैक्षणिक यशाच्या दबावामुळे चिंता, नैराश्य, आणि आत्मसंदेह वाढू शकतो. शैक्षणिक क्षेत्रामध्ये उत्कृष्ट करण्याचा दबाव, परीक्षेशी संबंधित भीती आणि चिंता खूप परिणामकारक असू शकतात आणि शैक्षणिक कामगिरीवर त्याचा मोठ्या पातळीवर परिणाम होतो. विशेष कामगिरीसाठी होत असलेल्या सततच्या  दबावामुळे थकवा, निंदकपणा आणि अभ्यासापासून अलिप्तपणाची भावना निर्माण होऊ शकते.

2. सोशल मीडियाचा प्रभाव:

 सोशल मीडिया व्यासपीठ अवास्तव सौंदर्य मानके तयार करू शकतात, अपुरेपणाची भावना वाढवू शकतात आणि सामाजिक तुलना करण्यास हातभार लावू शकतात. परिणामी तरुणांच्या मनामध्ये नैराश्येची भावना उत्पन्न होऊ शकते. सोशल मीडियाच्या अतीवापरामुळे विविध मानसिक आरोग्याच्या समस्यांचा उदय झाला आहे. सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्सवर सततच्या तुलना, अत्यधिक माहितीचा ओघ, आणि फेक न्यूजमुळे चिंता, नैराश्य आणि आत्मसन्मानाच्या समस्यांचा सामना करावा लागू शकतो. ऑनलाइन प्रोफाइल्सच्या सतत संपर्कामुळे तरुणांना त्यांच्या स्वतःच्या देखाव्याबद्दल आणि सामाजिक स्थानाबद्दल असुरक्षित वाटू शकते. तसेच ऑनलाइन छळ आणि सामाजिक बहिष्काराचा तरुण व्यक्तीच्या मानसिक आरोग्यावर महत्त्वपूर्ण परिणाम होऊ शकतो.

3. सामाजिक अपेक्षा:

सामाजिक अपेक्षा तरुणांच्या मानसिक आरोग्यावर गंभीर परिणाम करू शकतात. समाजातील विविध भूमिका, करियर आणि वैयक्तिक यशाच्या अपेक्षांनी तरुणांवर मोठा ताण निर्माण होतो. या अपेक्षांचा दबाव सहन करताना तरुणांना चिंता, नैराश्य आणि आत्मसन्मानाच्या कमीची समस्या येऊ शकते. सामाजिक अपेक्षांचा दबाव त्यांच्या जीवनशैलीत, शिक्षणात आणि वैयक्तिक संबंधांत ताण निर्माण करू शकतो.  पारंपारिक लिंग भूमिका, कौटुंबिक दबाव आणि गोंधळाची भावना तसेच सामाजिक नियमांची पूर्तता करण्यात अडचण निर्माण करू शकतात. LGBTQ+ म्हणून ओळखणाऱ्या तरुणांसाठी हे विशेषतः आव्हानात्मक असू शकते.

4. जागरुकतेचा अभाव:

मानसिक आरोग्याच्या समस्या भारतामध्ये अनेकदा कलंकित केल्या जातात, त्या संधर्भात फारसे बोलले जात नाही. अशामुळे जागरूकतेचा अभाव आणि मदत घेण्याची अनिच्छा निर्माण होते. मानसिक आरोग्याच्या समस्यांची लक्षणे समजून घेणे आणि त्यावर योग्य उपाययोजना करणे या बाबींत कमी जागरूकता असण्यामुळे अनेक तरुण गंभीर समस्यांना तोंड देत आहेत. अनेकदा, मानसिक आरोग्याच्या समस्यांचा स्वीकार करणे किंवा त्यांच्या लक्षणांना गंभीरपणे घेणे हे तरुणांमध्ये कमी असते, ज्यामुळे या समस्यांचा प्रभाव वाढतो. उदाहरणार्थ, तरुणांमध्ये मानसिक आरोग्याच्या समस्यांची लक्षणे असतानाही, ते या समस्यांचा स्वीकार करत नाहीत आणि उपचारांसाठी मदतीचा शोध घेत नाहीत.

5. मानसिक आरोग्य सेवांचा मर्यादित प्रवेश:

भारतात पात्र मानसिक आरोग्य व्यावसायिकांची कमतरता आहे, ज्यामुळे तरुणांना अत्यावश्यक सहाय्य मिळणे कठीण होत आहे. या समस्यांमुळे ते नैराश्याला बळी पडतात. अनेक तरुणांनी मानसिक आरोग्याच्या समस्यांचा सामना करत असताना आवश्यक सेवांपर्यंत प्रवेश मिळवणे कठिन मानले आहे. यामध्ये विशेषतः ग्रामीण आणि दूरदराजच्या भागांमध्ये सेवा पुरवठ्याचा अभाव, वित्तीय मर्यादा आणि सामाजिक स्टिग्मा यांचा समावेश होतो. यामुळे, मानसिक आरोग्याच्या तक्रारींचे निदान आणि उपचार योग्य वेळी होत नाहीत, ज्यामुळे समस्या अधिक गडद होऊ शकतात.

6. शहरीकरण आणि मानसिक आरोग्य:

शहरीकरणामुळे शहरांत वाढणारी लोकसंख्या, नोकरीच्या संधींची वाढ तसेच उच्च जीवनमानाचे दबाव तरुणांना मानसिक ताण आणि तणावाचा सामना करावा लागतो. शहरीकरणामुळे निर्माण झालेल्या सामाजिक आणि आर्थिक दबावामुळे तरुण वर्ग मानसिक ताणग्रस्त होऊ शकतो. ही परिस्थिती अनेकदा चिंता, नैराश्य आणि दुसऱ्या मानसिक विकारांच्या स्वरूपात उगम पावते. उदाहरणार्थ, मुंबई आणि पुणे सारख्या शहरी भागात जीवनाचा वेग आणि स्पर्धात्मक वातावरण यामुळे तरुणांमध्ये तणाव आणि चिंता वाढू शकते.

7. सामाजिक-आर्थिक विषमता:

आर्थिक असुरक्षितता आणि मर्यादित शैक्षणिक संधी, विशेषत: वंचित पार्श्वभूमीतील तरुण लोकांमध्ये नैराश्याच्या भावनांना कारणीभूत ठरू शकतात. उदाहरणार्थ, गरीब कुटुंबातील तरुणांना उच्च गुणवत्तेच्या शिक्षणाची आणि चांगल्या करिअरच्या संधींची कमतरता भासते, ज्यामुळे त्यांच्या भविष्यावर थेट परिणाम होतो. याच्या विपरीत, आर्थिकदृष्ट्या सक्षम कुटुंबातील तरुणांना उत्तम शिक्षण, प्रशिक्षणे आणि करिअरच्या सुवर्णसंधी मिळतात. यामुळे सामाजिक-आर्थिक विषमतेमुळे समाजात विविध वर्गांमधील भेदभाव वाढतो आणि सामाजिक एकतेला धक्का बसतो.

8. मादक द्रव्यांचा गैरवापर:

समाजातील यंत्रणेतून बाहेर पडलेल्या आणि समस्यांचा सामना करणाऱ्या तरुणांना मादक द्रव्यांचा वापर एक तात्पुरता पलायन मार्ग वाटतो. परंतु मादक द्रव्यांचा गैरवापर केल्याने तरुणांच्या जीवनशैलीवर, आरोग्यावर आणि भविष्यासाठी महत्त्वाच्या संधींवर प्रतिकूल परिणाम होतो. हे द्रव्ये मानसिक विकार, अवयवांची हानी आणि समाजिक अराजकता निर्माण करतात. यामुळे अनेक तरुण शिक्षणाच्या क्षेत्रात मागे पडतात, कामाच्या संधींची हानी होते, आणि एकूणच सामाजिक स्थायित्वाच्या दृष्टीने त्यांचे भविष्य अनिश्चित होते. अल्कोहोल आणि ड्रग्स यांसारख्या पदार्थांचा वापर, मानसिक आरोग्याच्या समस्या हाताळण्यासाठी एक  यंत्रणा असू शकतात, परंतु यामुळे अती दूरगामी दुष्परिणामांना सामोरे जावे लागते.

मानसिक आरोग्य समस्यांचा परिणाम:

1. शैक्षणिक कामगिरी:

मानसिक आरोग्य समस्या तरुण लोकांच्या एकाग्रता, प्रेरणा आणि शैक्षणिक कामगिरीवर नकारात्मक परिणाम करू शकतात. तरुणांची शैक्षणिक कामगिरी कमी होणे हे तरुणांची एक मानसिक आरोग्य समस्या असू शकते. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांना शाळेतील प्रगतीमध्ये अडचणी येणे, गुण कमी होणे किंवा अस्थिर शैक्षणिक कामगिरी अनुभवणे ह्या समस्यांमुळे त्यांचे मानसिक आरोग्य प्रभावित होऊ शकते. या समस्येमुळे ताण, चिंता, किंवा आत्म-संशय निर्माण होऊ शकतात, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांचे मानसिक स्वास्थ्य आणखी खराब होऊ शकते.

2. सामाजिक संबंध:

चिंता आणि नैराश्यामुळे तरुणांना निरोगी सामाजिक संबंध निर्माण करणे आणि टिकवणे कठीण होऊ शकते. सामाजिक संबंध खराब झाल्यास किंवा मित्रांसोबत तणावपूर्ण असताना, तरुणांमध्ये आत्ममूल्य कमी होऊ शकते, ज्यामुळे मानसिक आरोग्य समस्यांचे प्रमाण वाढू शकते. मित्र किंवा कुटुंबाच्या समर्थनाच्या अभावामुळे तरुणांमध्ये एकाकीपण आणि नैराश्य निर्माण होऊ शकते. सोशल मीडिया वरची नकारात्मक प्रतिसाद किंवा तुलना केल्याने मानसिक आरोग्यावर दुष्परिणाम होऊ शकतो, ज्यामुळे चिंता आणि आत्म-संशय वाढू शकतो.

3. स्वत:ची हानी आणि आत्महत्या:

योग्य मानसिक आरोग्य सहाय्य किंवा समर्थनाचा अभाव असताना, तरुणांना स्वत:ची हानी करण्याचा विचार येऊ शकतो. गंभीर प्रकरणांमध्ये, मानसिक आरोग्याच्या समस्यांकडे लक्ष न दिल्याने स्वत:ला हानी पोहोचू शकते किंवा आत्महत्येचा विचार होऊ शकतो. दीर्घकालीन नैराश्य किंवा निराशा तरुणांमध्ये स्वत:ची हानी किंवा आत्महत्येच्या विचारांना जन्म देऊ शकते. त्यांना जीवनात निराशेची  भावना येऊ शकते. अत्यधिक मानसिक ताण, अशांतता किंवा सामाजिक ताण आत्महत्या करण्याच्या विचारांची शक्यता वाढवू शकते.

4. कमी झालेली उत्पादकता:

मानसिक आरोग्य समस्या एखाद्या तरुण व्यक्तीच्या शिक्षण, काम आणि सामाजिक क्रियाकलापांमध्ये पूर्णपणे सहभागी होण्याच्या क्षमतेवर परिणाम करू शकतात. कमी उत्पादकतेमुळे सामाजिक संबंधांमध्ये तणाव वाढू शकतो. उदाहरणार्थ, सहकार्यांशी किंवा कुटुंबीयांशी संघर्ष होऊ शकतो. कामाची उत्पादनक्षमता कमी झाल्याने आत्ममूल्य कमी होण्याची भावना येऊ शकते, ज्यामुळे नैराश्य वाढू शकते. कमी उत्पादकतेमुळे व्यस्तता कमी होऊन मानसिक आरोग्याच्या समर्थनाच्या प्रक्रियेत अडथळा येऊ शकतो, ज्यामुळे व्यक्तींचे मानसिक स्वास्थ्य खराब होऊ शकते.तसेच कामाच्या अपेक्षांची पूर्तता न होणे ताण आणि चिंता निर्माण करू शकते. या समस्यांमुळे व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या अस्वस्थ होऊ शकतात.

           थोडक्यात, वरील सर्व गोष्टींचे विवेचन केल्यानंतर इतके निष्पन्न होते की बदलती जीवनशैली, प्रत्येक क्षेत्रामध्ये वाढत असलेली स्पर्धा, कौटुंबिक कलह, समाजापासून आलिप्त राहण्याची प्रवृत्ती, आधुनिकीकरणाचा प्रभाव, समाजमाध्यमांचा वाढता प्रादुर्भाव, चैनीच्या गोष्ठी, आहार विषयक आणि व्यायामाच्या बाबतीत असलेली निष्काळजीपणा इत्यादी मुळे तरुण वर्ग अनेक शारीरिक आणि मानसिक आजारांना बळी पडत आहे. त्यामुळे या गोष्टीवर विचार मंथन होणे आणि युवकांचे समुपदेशन करणे काळाची गरज बनली आहे.

१.३  गुन्हेगारी आणि अमली पदार्थांचे व्यसन

तरुण गुन्हेगारी

       तरुण गुन्हेगारीचा विषय गेल्या काही वर्षांपासून सार्वजनिक चर्चेचा विषय बनला आहे. सांख्यिकी अहवालाप्रमाणे अनेक तरुण जे गुन्हेगारीचा अवलंब करतात त्यांना गंभीर सामाजिक आणि आर्थिकदृष्ट्या उपेक्षिततेचा सामना करावा लागतो. सध्याच्या युवा न्याय व्यवस्थेत या समस्यांचा सामना करण्यासाठी मोठे बदल करावे लागतील. आजकालचे तरुण अधिक स्वतंत्र आहेत आणि त्यांना त्यांच्या दिनक्रमात कोणताही हस्तक्षेप नको असतो. आज देशातील तरुणांच्या मोठ्या वर्गामध्ये आत्मक्लेशाचे संकट आणि अस्वस्थतेची भावना आहे. शहरी भागात गुन्हेगारीचे प्रमाण सातत्याने वाढत असल्याच्या संदर्भात गुन्हेगारीत तरुणांचा प्रश्न हा चिंतेचा विषय आहे. उदारीकरण आणि ग्राहक अर्थव्यवस्थेच्या वाढीमुळे, बेकायदेशीर क्षेत्रातील नवीन मार्ग उदयास आले आहेत,ज्यात शिक्षित आणि अर्ध-शिक्षित तरुणांसाठी थेट शोषण आणि उत्पन्नाचे मार्ग आहेत.

गुन्हेगारी वर्तन:-

गुन्हेगारी वर्तन तरुणामधील गुन्हेगारी प्रवृत्तीच्या अभ्यासाचा मुख्य केंद्रबिंदू आहे. म्हणजे गुन्हेगाराला अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेणे आणि गुन्हेगार कोण आहेत,ते गुन्हा का करतात (गुन्हेगारांना प्रतिबंध करण्याच्या पद्धती परिभाषित करण्यासाठी),ते कसे विचार करतात इत्यादीच्या अनुषंगाने त्यांच्या भविष्यातील कृतींचा अंदाज लावणे आणि गुन्हेगारांना पकडण्यास व  तपासाला मदत करणे तसेच गुन्हेगारी वर्तन म्हणजे काय आणि ते का घडते हे समजून घेण्यासाठी गुन्ह्याचे मानसशास्त्र पाहणे महत्त्वाचे आहे.

जे वर्तन गुन्हेगारी म्हणून परिभाषित करतात ते खालील प्रमाणे:

1. हे कृत्य कायद्याने प्रतिबंधित आहे आणि यासाठी शिक्षेची तरदूत केली आहे.

2. हे नैतिक किंवा धार्मिक संहितेचे उल्लंघन मानले जाते आणि सर्वोच्च आध्यात्मिक व्यक्तीद्वारे दंडनीय मानले

    जाते.

3. हे कृत्य समाजाच्या किंवा परंपरेच्या नियमांचे उल्लंघन करते आणि समुदायाद्वारे दंडनीय आहे.

4. यामुळे पीडित व्यक्तीला गंभीर मानसिक ताण किंवा मानसिक नुकसान होते.

गुन्हेगारी वर्तनाचे सिद्धांत

ऐतिहासिकदृष्ट्या, गुन्हेगारी वर्तनाचे तीन व्यापक सैद्धांतिक मांडणी आहेत:

अ) मानसशास्त्रीय

ब) समाजशास्त्रीय

क) जैविक

अ) मानसशास्त्रीय दृष्टीकोन :-

        तरुण वयात व्यक्तीची मानसिकता, भावनात्मक स्थैर्य आणि सामाजिक वातावरण विविध प्रकारच्या गुन्हेगारी वर्तनांमध्ये परिवर्तित होऊ शकते. यामध्ये विकासात्मक मानसशास्त्र, सामाजिक शिकवण, व्यक्तिमत्वाचे विकार आणि तणावाची भूमिका यांचा समावेश असतो. तरुणांच्या गुन्हेगारी वर्तनाच्या विश्लेषणात, विकासात्मक मानसशास्त्राच्या दृष्टीकोनातून, तरुणांची मानसिक आणि शारीरिक वाढ कशी गुन्हेगारी वर्तनावर प्रभाव टाकते हे समजून घेता येते. सामाजिक शिकवण याचे विचार करतांना, तरुणांच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक वातावरणाचा गुन्हेगारी वर्तनावर कसा प्रभाव आहे हे स्पष्ट होते. व्यक्तिमत्वाचे विकार आणि तणाव यांचा अभ्यास करून, व्यक्तीच्या वर्तनावर त्यांचा कसा प्रभाव पडतो याची माहिती मिळवता येते. गुन्हेगारी वर्तनाची अनेक भिन्न मानसशास्त्रीय सिद्धांत आहेत ज्यात सुरुवातीच्या कल्पनेपासून नंतरच्या संज्ञानात्मक आणि सामाजिक मानसशास्त्रीय मॉडेल्सपर्यंत त्यांचा सामाविष्ठ होतो. गुन्हेगारीच्या मानसशास्त्रीय सिद्धांतांच्या अनेक मूलभूत गृहीतके आहेत.

1. मानसशास्त्रीय सिद्धांतांमध्ये व्यक्ती हे विश्लेषणाचे प्राथमिक एकक आहे :

या सिद्धांतात व्यक्तीच्या वयाच्या विविध टप्प्यांतील मानसिक आणि भावनिक विकासाचे विश्लेषण केले जाते. या सिद्धांताच्या माध्यमातून व्यक्तीच्या मनोवैज्ञानिक प्रक्रियांचे विश्लेषण करून त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचे, वर्तनाचे आणि विकासाचे अंश शोधले जातात. तरुणांच्या मानसिक स्थिती आणि त्यांच्या विकासातील विविध टप्प्यांचा अभ्यास करून एक व्यक्तीचा मानसशास्त्रीय विकास समजून घेतला जातो, ज्यामुळे त्या व्यक्तीच्या वर्तनाचे आणि अनुभवांचे सूक्ष्म निरीक्षण करता येते.

2. व्यक्तिमत्व हे प्रमुख प्रेरक घटक आहे जे व्यक्तींमधील वर्तनाला आकार देते :

तरुणांच्या मानसशास्त्रीय सिद्धांतानुसार, व्यक्तिमत्व एक प्रमुख प्रेरक घटक आहे जो व्यक्तींच्या वर्तनाला आकार देतो. व्यक्तिमत्व म्हणजे व्यक्तीच्या मानसिक आणि भावनिक वैशिष्ट्यांचा एकत्रित प्रभाव आहे, ज्यामुळे व्यक्तीच्या वर्तनाच्या पद्धतीत विविधता दिसू शकते. व्यक्तिमत्वाच्या सिद्धांतांमध्ये हे सांगितले जाते की व्यक्तींचे वर्तन त्यांच्या व्यक्तिमत्वाच्या गुणधर्मांवर अवलंबून असते, ज्यात त्यांच्या अनुभवांची, आत्मसाक्षात्काराची आणि सामाजिक परिस्तिथीची भूमिका असते.

3. सामान्यतः सामाजिक सहमतीने या सिद्धांतामधील सर्व गोष्टी परिभाषित केली जातात :

यामध्ये, सामाजिक सहमती म्हणजे समाजातील मान्यता, मूल्ये आणि अपेक्षांचा समावेश असतो, ज्याद्वारे व्यक्तींचे वर्तन आणि व्यक्तिमत्व ठरवले जाते. या सिद्धांतांतर्गत, व्यक्तिमत्वाच्या विकासात सामाजिक संपर्क, कुटुंबीयांचे प्रभाव आणि समाजातील मान्यतांचे महत्त्व मानले जाते. त्यामुळे व्यक्तिमत्वाचे विश्लेषण समजून घेणे हे सामाजिक संदर्भात अधिक सुसंगत ठरू शकते.

4. व्यक्तीच्या व्यक्तिमत्त्वातील असामान्य व अयोग्य मानसिक प्रक्रियांमुळे गुन्हे घडतात :

तरुणांच्या मानसशास्त्रीय सिद्धांतानुसार, व्यक्तीच्या व्यक्तिमत्त्वातील असामान्य, अकार्यक्षम किंवा अयोग्य मानसिक प्रक्रियांमुळे गुन्हे घडतात असे मानले जाते. हा सिद्धांत असे म्हणतो की, व्यक्तीच्या मनोवृत्तीतील खोटेपण, ताण किंवा असामान्य विचारधारेमुळे अपराध होत असतात. यामध्ये मानसिक अस्वस्थता, समजुतीचा अभाव किंवा सामाजिक वर्तनाचे उल्लंघन यांचा समावेश असू शकतो.

5. गुन्हेगारी वर्तणूक एखाद्या व्यक्तीसाठी हेतूपूर्ण असू शकते :

या सिद्धांतानुसार, व्यक्ती गुन्हेगारी वर्तणूक निवडू शकते कारण ती त्यांच्या आवश्यकतांची पूर्तता करत असते किंवा त्यांना काही उद्दिष्ट साधण्यास मदत करते. यामध्ये स्वतःच्या गरजांची पूर्तता, सामाजिक मान्यता मिळवणे किंवा इतर प्रकारच्या फायद्यांची अपेक्षा असू शकते.

6. सदोष किंवा असामान्य, मानसिक प्रक्रियांची विविध कारणे असू शकतात :

व्यक्तीची मानसिक स्थिती, आत्मसमान्यतेचा अभाव आणि मानसिक ताण यामुळे असामान्य वर्तन उद्भवू शकते. वाईट सामाजिक परिस्थिती, कुटुंबीय संबंधांचे ताण किंवा जीवनशैलीतील बदल मानसिक प्रक्रियांवर प्रभाव पाडू शकतात. काही मानसिक विकार किंवा विकृत प्रक्रिया जैविक असू शकतात, जसे की न्यूरोलॉजिकल समस्या किंवा हार्मोनल असंतुलन. उदा.एक रोगग्रस्त मन, अयोग्य शिक्षण किंवा अयोग्य परिस्थती, अयोग्य रोल मॉडेल्सचे अनुकरण आणि अंतर्गत संघर्षांचे समायोजन इत्यादी.

ब) समाजशास्त्रीय दृष्टीकोन :-

गुन्हेगारीची समाजशास्त्रीय आणि मानसशास्त्रीय तत्त्वे एकमेकांशी जोडलेली आहेत आणि तांत्रिकदृष्ट्या स्वतंत्र नाहीत. मानसशास्त्रीय सिद्धांतांप्रमाणे,गुन्हेगारीचे कारण आणि नियंत्रण यासाठी असंख्य समाजशास्त्रीय सूत्रे आहेत. ज्यात गुन्हेगारी वर्तनाचे सामाजिक, सांस्कृतिक व आर्थिक घटक तपासले जातात. समाजशास्त्राच्या दृष्टिकोनातून, समाजातील सामाजिक संरचना, कुटुंबातील परिस्थिती, शालेय वातावरण आणि सामाजिक गटांचे प्रभाव पाहिले जातात. सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून, विशिष्ट सांस्कृतिक किंवा उपसांस्कृतिक गटांमध्ये गुन्हेगारी वर्तनाचे प्रमाण आणि प्रकार कसे असतात, यावर अध्ययन केले जाते. तर आर्थिक दृष्टिकोनातून, आर्थिक स्थितीचा आणि सामाजिक स्तराचा गुन्हेगारी वर्तनावर कसा प्रभाव पडतो हे अभ्यासले जाते.

गुन्हेगारीच्या समाजशास्त्रीय संकल्पना खालीलप्रमाणे परिभाषित केल्या जाऊ शकतात:

1. व्यापक सामाजिक संरचना:

व्यक्तीच्या गुन्हेगारीचे प्रश्न समाजाच्या, कौटुंबिक किंवा समवयस्क गटाच्या व्यापक सामाजिक संरचना आणि सांस्कृतिक मूल्यांशी जोडण्याचा प्रयत्न करणे. म्हणजेच व्यक्तीची सामाजिक स्थिती, आर्थिक स्थिती, शिक्षण आणि सामाजिक वर्ग यांचे गुन्हेगारी वर्तनावर प्रभाव पडू शकतो. कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि कुटुंबातील संबंध गुन्हेगारी वर्तनावर प्रभाव टाकू शकतात. गुन्हेगारी वर्तन समवयस्क गटांच्या दबावामुळे किंवा त्यांच्या प्रभावामुळे होत असतो. काही सांस्कृतिक मूल्ये आणि परंपरांना गुन्हेगारी वर्तन किंवा व्यवहार मान्यता देऊ शकतात, ज्यामुळे व्यक्तीच्या वर्तनात बदल घडू शकतात.

2. परस्परसंवादी गटांमधील विरोधाभास :

समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनात, हे विरोधाभास समाजातील असमानता आणि वर्तनातील विसंगती दर्शवतात. म्हणजे समाजातील विविध गटांमधील सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक फरकांमुळे निर्माण होणारे तणाव आणि संघर्ष. हे विरोधाभास मुख्यत: गटांच्या वेगळ्या मूल्ये, मान्यता आणि संसाधनांच्या विभाजनामुळे होतात. उदाहरणार्थ, एका गटाचा सामाजिक दर्जा किंवा आर्थिक स्थिती दुसऱ्या गटाच्या तुलनेत खूप वेगळी असू शकते, ज्यामुळे त्या गटांमधे संघर्ष आणि असमाधान निर्माण होऊ शकते. हे विरोधाभास गुन्हेगारी वर्तनास कारणीभूत ठरू शकतात कारण लोक आपले स्थान सुधारण्यासाठी किंवा त्यांच्या गटाच्या हितासाठी गुन्हेगारी क्रियाकलापांचा मार्ग निवडू शकतात. या सर्व परस्परसंवादी गटांमधील विरोधाभास गुन्हेगारीमध्ये कसे योगदान देतात या गोष्टीचाही विचार यामध्ये केला जातो.

3. ऐतिहासिकदृष्ट्या विकसित संरचना, संस्कृती आणि विरोधाभास :

या सिद्धांतानुसार, संरचना, संस्कृती आणि विरोधाभास ऐतिहासिकदृष्ट्या विकसित झाले आहेत. म्हणजेच, ऐतिहासिकदृष्ट्या, या संरचनेतील बदलामुळे गुन्हेगारी वर्तनावर प्रभाव पडला आहे. उदाहरणार्थ, औद्योगिक क्रांतीच्या काळात शहरीकरण आणि कामगार वर्गाची वाढ झाली, ज्यामुळे सामाजिक असमानता आणि गुन्हेगारी वर्तनातील बदल घडले. संस्कृतीच्या ऐतिहासिक विकासामुळे गुन्हेगारी वर्तनाची व्याख्या बदलू लागली. उदाहरणार्थ, काही संस्कृतीत विशिष्ट प्रकारच्या गुन्हेगारी वर्तनाचा स्वीकार केलेला असू शकतो किंवा काही संस्कृतीत त्याला गंभीरपणे दोषी ठरवले जाते. विरोधाभासामुळे तणाव आणि संघर्ष निर्माण होतात, ज्याचा गुन्हेगारी वर्तनावर परिणाम होतो. उदाहरणार्थ, गरीब आणि श्रीमंत वर्गांमधील फरक, जातीय संघर्ष, किंवा सांस्कृतिक भिन्नता हे गुन्हेगारी वर्तनाच्या प्रकारांवर परिणाम करतात.

4.सामाजिक जडणघडण व सामाजिक कारणे :

 गुन्हेगारीचे सामाजिक जडणघडण आणि त्याच्या सामाजिक कारणांच्या दृष्टिकोनातून गुन्हेगारीकडे पाहिले जाते. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून, गुन्हेगारीचे सामाजिक जडणघडण म्हणजे समाजातल्या संस्थांचे, परंपरांचे आणि सामाजिक संबंधांचे एकत्रित परिणाम असतो, जे गुन्हेगारी वर्तनाला प्रोत्साहन देतात. यामध्ये सामाजिक संरचना, आर्थिक परिस्थिती, सांस्कृतिक मूल्ये आणि सामाजिक नियंत्रण यांचा समावेश असतो. गुन्हेगारीची समस्या फक्त कायद्याच्या पातळीवर सोडवली जाऊ शकत नाही; यासाठी व्यापक सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक सुधारणा आवश्यक आहेत. म्हणूनच, गुन्हेगारीच्या सामाजिक जडणघडणाचा आणि त्याच्या सामाजिक कारणांचा सखोल अभ्यास करून समाजात सुधारणा आणि गुन्हेगारीच्या प्रतिबंधासाठी प्रभावी उपाययोजना लागू करणे आवश्यक आहे.

क) जैविक दृष्टीकोन :-

या दृष्टिकोनानुसार, काही व्यक्तींच्या गुन्हेगारी वर्तनाचे कारण त्यांच्या जैविक किंवा आनुवंशिक वैशिष्ट्यांमध्ये असू शकते. गुन्हेगारीचे जैविक सिद्धांत मुळात असे सांगतात की गुन्हेगारी वर्तन हा व्यक्तीच्या जैविक रचनेतील काही दोषांचा परिणाम आहे.

हा शारीरिक दोष खालील प्रमुख तीन गोष्टीमुळे असू शकतो...

1. आनुवंशिकता :

काही संशोधक मानतात की गुन्हेगारी वर्तन आनुवंशिक असू शकते. म्हणजेच, काही व्यक्तींमध्ये असे आनुवंशिक घटक असू शकतात जे त्यांच्या गुन्हेगारी वर्तनाला प्रोत्साहित करू शकतात. या दृष्टिकोनानुसार, काही व्यक्तींमध्ये गुन्हेगारी वर्तनाचा काही अंश त्यांच्या आनुवंशिक गुणसूत्रांमध्ये असलेल्या बदलांमुळे किंवा विशिष्ट आनुवंशिक गुणधर्मांमुळे असू शकतो. यामुळे त्यांच्या वर्तनावर प्रभाव पडू शकतो, ज्यामुळे ते गुन्हेगारी वर्तनात अधिक लिप्त होऊ शकतात.

2. ब्रेन केमिस्ट्री आणि संरचना (न्यूरोट्रांसमीटर डिसफंक्शन) :

मेंदूच्या विशिष्ट भागांमध्ये असलेले रसायनात्मक बदल किंवा संरचनात्मक असमानता गुन्हेगारी वर्तनाशी संबंधित असू शकते. उदाहरणार्थ, सेरोटोनिन, डोपामिन यांसारख्या न्यूरोट्रांसमीटरच्या असंतुलनामुळे व्यक्तीच्या वर्तनावर प्रभाव पडू शकतो. हार्मोनल असंतुलन, जसे की टेस्टोस्टेरॉनच्या उच्च स्तरामुळे आक्रमकता आणि गुन्हेगारी वर्तनाचा धोका वाढू शकतो. हार्मोन्स शरीरातील विविध कार्यांना नियंत्रित करतात आणि त्यांच्या असंतुलनामुळे वर्तनावर थेट प्रभाव पडू शकतो.

3. न्यूरोबायोलॉजी:

ब्रेनच्या विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये असलेले बदल, जसे की अ‍ॅमेग्डाला (भावनात्मक प्रक्रिया प्रक्रिया नियंत्रित करणारे) किंवा फ्रंटल लोब (आवश्यक निर्णय प्रक्रियायांचे व्यवस्थापन), गुन्हेगारी वर्तनाच्या प्रकटण्यात योगदान देऊ शकतात. मेंदूतील विकृती जी वरीलपैकी एकामुळे झाली असल्यास अयोग्य विकास किंवा आघाताला बळी पडण्याची शक्यता असते. ब्रेनमध्ये रसायनात्मक आणि संरचनात्मक बदलांचा संयोग गुन्हेगारी वर्तनाच्या स्वरूपावर प्रभाव टाकू शकतो. या बदलांमुळे व्यक्तीच्या वर्तनात अनियंत्रितता आणि असामान्य भावना प्रकट होऊ शकतात.

 

 

 तरुणांच्या गुन्ह्यांची वैशिष्ट्ये:-

1. कमी शारीरिक ऊर्जा :

हत्या,बलात्कार, हल्ला,हुंडाबळी यांसारख्या गुन्ह्यांच्या तुलनेत चोरी (युवक १६-२१  वर्षे) कमी शारीरिक ऊर्जा लागते. शारीरिक ऊर्जा कमी असण्यामुळे, मानसिक ताण, सामाजिक दबाव किंवा इतर समस्यांमुळे गुन्हेगारी वर्तनाची संभावना वाढू शकते. काही तरुण गुन्हेगारी वर्तनात सहभागी होतात जिथे शारीरिक सहभाग कमी असतो, जसे की ऑनलाइन गुन्हेगारी.

2. विशिष्ट वयोगटातील गुन्हेगार :

मानसिक आरोग्याच्या समस्यांमुळे विशिष्ट वयोगटातील तरुण गुन्हेगारी वर्तनात गुंतू शकतात. गरिबी, बेरोजगारी आणि सामाजिक असमानता हे विशिष्ट वयोगटातील तरुणांच्या गुन्हेगारीकडे वळण्यास प्रवृत्त करणारे घटक असतात. विशिष्ट वयोगटातील तरुणांमध्ये विकासात्मक आणि भावनिक बदल होतात, ज्यामुळे ते गुन्हेगारी वर्तनात सहभागी होऊ शकतात. वयाच्या या टप्प्यावर ते चाचणी करत असतात आणि अधिक जोखमीची स्थिती स्वीकारतात. १६ -१८ वर्षे वयोगटातील प्रौढ गट - ४४% गुन्हेगार, १८-२१ वर्षे - ३९ % गुन्हेगार, २१-२५ वर्षे - १७ % गुन्हेगार आहेत. १६-२१  वयोगटातील गुन्हेगारांचा मोठा भाग असलेला दिसून येतो.

3.  निम्न-मध्यम आर्थिक वर्ग :

निम्न-मध्यम आर्थिक वर्गात मित्रांच्या दबावामुळे किंवा सामाजिक दबावामुळे गुन्हेगारी वर्तनात वाढ होऊ शकते. या वर्गातील तरुणांना शिक्षणाच्या कमी संधी मिळतात. शिक्षणाच्या अभावामुळे गुन्हेगारी वर्तन वाढू शकते. आर्थिक ताणामुळे परिवारातील तणाव वाढू शकतो, जो तरुणांच्या वर्तनावर प्रभाव टाकतो आणि गुन्हेगारी प्रवृत्तीला प्रोत्साहन देऊ शकतो. आरोग्य, मनोरंजन आणि सुरक्षिततेसाठी आवश्यक असलेल्या संसाधनांचा अभाव असल्यामुळे तरुण गुन्हेगारी वर्तनात भाग घेतात. ४०% गुन्हेगार खालच्या आर्थिक वर्गातून येतात म्हणजेच दरमहा रु.1,500 पेक्षा कमी उत्पन्न आणि निम्मे ५५% गुन्हेगार निम्न-मध्यम आर्थिक वर्गातून येतात.

4. ग्रामीण-शहरी विभागणी :

ग्रामीण भागात शिक्षणाची सुविधा कमी असू शकते, ज्यामुळे तरुण गुन्हेगारी वर्तनात सामील होण्याची शक्यता वाढते. तसेच निम्न-आर्थिक स्थितीमुळे गुन्हेगारी वर्तन वाढू शकते. अर्थिक ताणामुळे गुन्हेगारी वर्तनास प्रवृत्त होऊ शकते. सामाजिक दबाव आणि पारंपरिक नियमांचा प्रभाव असतो, ज्यामुळे काही तरुण गुन्हेगारी वर्तनात गुंतू शकतात. शहरी भागात विविध संसाधने आणि मनोरंजनाच्या सुविधा उपलब्ध असतात, परंतु त्याचा अयोग्य वापर गुन्हेगारी वर्तनाला प्रोत्साहन देऊ शकतो. आर्थिक विविधतेमुळे गुन्हेगारी वर्तनाची विविध कारणे असू शकतात. उच्च आर्थिक वर्गाच्या गुन्हेगारी वर्तनाचे प्रकार वेगळे असू शकतात. वेगवान जीवनशैली आणि सामाजिक ताणामुळे मानसिक आरोग्याच्या समस्यांमुळे गुन्हेगारी वर्तन वाढू शकते. सुमारे ३८% गुन्हेगार हे ग्रामीण भागातील आहेत आणि ६२% तरुण गुन्हेगार हे शहरी भागातील आहेत.

5. अविवाहित तरुणांचा सहभाग :

अविवाहित तरुण अधिक भावनिक आणि उथळ वर्तनाचे असू शकतात, जे गुन्हेगारीकडे आकर्षित करू शकते. मित्रांच्या दबावामुळे गुन्हेगारीकडे आकर्षण असू शकते. विवाहाच्या वयात नसलेल्या तरुणांमध्ये भावनिक अस्थिरता आणि असामाजिक वर्तन अधिक असू शकते. विवाहानंतर मिळणारी आर्थिक आणि सामाजिक सुरक्षा कमी असल्यामुळे काही तरुण गुन्हेगारीकडे आकर्षित होऊ शकतात. विवाहाच्या रूपात वैयक्तिक जबाबदारीची भावना कमी असल्यामुळे काही तरुण गुन्हेगारीच्या वर्तनाकडे आकर्षित होतात. ७७% तरुण गुन्हेगार अविवाहित आहेत आणि त्यांच्यावर कोणतीही जबाबदारी नाही आणि तरुण गुन्हेगारांचे विवाहाचे प्रमाण कमी आहे.

6. शैक्षणिक असमर्थता :

कमी शैक्षणिक स्तरामुळे तरुण गुन्हेगारीच्या वातावरणाकडे आकर्षित होतात कारण त्यांना उन्नतीच्या कमी संधी असू शकतात. शैक्षणिक असमर्थता असलेल्या तरुणांमध्ये आर्थिक अडचणी असू शकतात, जे गुन्हेगारीकडे वळण्याचे एक कारण असू शकते. कमी शैक्षणिक स्तरामुळे समाजातील दबाव आणि अडचणींना सामोरे जाणे कठीण होऊ शकते, ज्यामुळे गुन्हेगारीकडे वळण्याची प्रवृत्ती वाढते. तरुण गुन्हेगार हे पदवीपर्यंत (३९%)किंवा शैक्षणिक पार्श्वभूमीत माध्यमिक स्तराखालील (४१%)पर्यंत शिकलेले  व ४१% वाचन आणि लिहिण्यास असमर्थ आहेत.

तरुणांच्या गुन्हेगारीची कारणे

     गुन्हा हा प्रामुख्याने अनेक प्रतिकूल सामाजिक,आर्थिक,सांस्कृतिक आणि कौटुंबिक परिस्थितीचा परिणाम आहे. वेगवेगळ्या सांस्कृतिक,आर्थिक आणि सामाजिक वैशिष्ट्यांमुळे गुन्हेगारीची कारणे वेगवेगळी असतात. तरुणांच्या गुन्हेगारीचे प्रश्न समाजात वाढत चालले आहेत. याचा परिणाम व्यक्तीगत आणि सामाजिक दोन्ही स्तरावर होतो.

गुन्ह्याची कारणे प्रामुख्याने खालील गोष्टींशी संबंधित आहेत:

1. आर्थिक परिस्थिती :-

      तरुणांच्या गुन्हेगारीमध्ये आर्थिक परिस्थितीचा मोठा वाटा असतो. गुन्हेगारीला कारणीभूत ठरणारे प्रमुख आर्थिक घटक म्हणजे बेरोजगारी,गरिबी आणि राजकीय परिस्थिती. आर्थिक परिस्थिती ही व्यक्तीच्या जीवनशैली, मानसिकता आणि वर्तनावर थेट परिणाम करणारी घटक असते. जेव्हा तरुणांना त्यांच्या मूलभूत गरजा भागवण्यासाठी पुरेसे साधनसंपत्ती मिळत नाही, तेव्हा ते नैराश्यात येतात आणि गुन्हेगारीकडे वळण्याची शक्यता वाढते. गरीबी, बेरोजगारी, आर्थिक असुरक्षितता आणि त्यातून निर्माण होणारे नैराश्य, ताणतणाव ही कारणे गुन्हेगारीला प्रोत्साहन देतात.

2. सामाजिक वातावरण:-

       असमानता,आपल्याजवळ असलेल्या अंगीभूत गुणांचे योग्य वापर न करणे,कुटुंबांना आणि अतिपरिचितांना पाठिंबा नसणे, सेवांसाठी वास्तविक किंवा कथित दुर्गमता, समुदायांमध्ये नेतृत्वाचा अभाव, मुलांवर मूल्याधारित संस्काराचा अभाव  ही गुन्हेगारीची मूळ सामाजिक कारणे आहेत. तरुणांच्या गुन्हेगारीला सामाजिक वातावरणाची महत्त्वाची भूमिका असते. समाजातील विविध घटक, जसे की कुटुंब, शेजार, शाळा, मित्रमंडळी, आणि स्थानिक समुदाय, यांचा तरुणांच्या व्यक्तिमत्त्वावर आणि वर्तनावर थेट प्रभाव पडतो. घरात होणारे मतभेद, कुटुंबातील तणावपूर्ण वातावरण, चुकीच्या संगतीत राहणे, शाळांमधील शिक्षणाची गुणवत्ता आणि सामाजिक असमानता या सर्व कारणांचा तरुणांच्या मानसिकतेवर परिणाम होतो. योग्य मार्गदर्शनाचा अभाव आणि सामाजिक नियंत्रणाची कमतरता यामुळे तरुण गुन्हेगारीकडे वळू शकतात.

3. कौटुंबिक रचना:-

      कुटुंब ही व्यक्तीच्या जीवनातली पहिली संस्था आहे, जिथे मूल्ये, संस्कार आणि वर्तनाचे धडे मिळतात. परंतु, जेव्हा कुटुंबातील वातावरण अस्थिर असते, तेव्हा त्याचा तरुणांच्या मानसिकतेवर विपरीत परिणाम होतो. जसे की पालक गुन्ह्यात गुंतलेले असतात, पालकांची कमकुवत देखरेख, त्यांचे पालक त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करतात, अनियमित शिस्त असते किंवा त्यांना कठोरपणे वागवले जाते, कौटुंबिक उत्पन्न कमी, कौटुंबिक संघर्ष, मुले आणि पालक यांच्यातील  वि-संवाद, कुटुंबातील सदस्यांमध्ये आदर आणि जबाबदारीचा अभाव, मुलांचा गैरवापर आणि दुर्लक्ष, कौटुंबिक हिंसाचार सारख्या गोष्ठी गुन्हेगारी प्रवृत्तीस प्रेरक ठरतात.

 

4. तणाव आणि गुन्हेगारी:

नोकरीचा ताण हा प्रौढांसाठी तणावाचा प्रमुख स्त्रोत आहे परंतु इतर कारणांमुळे मुले, किशोरवयीन, महाविद्यालयीन विद्यार्थी आणि वृद्धांमध्येही तणावाची पातळी वाढली आहे. पूर्वी म्हटल्याप्रमाणे, तरुणाचे विचलित वर्तन हे त्याच्यातील गैरसमज आणि कुटुंब आणि इतर गटांमधील सामाजिक बंधने तुटणे किंवा कमकुवत होण्याचा परिणाम आहे. जेव्हा एखादा तरुण स्वत:ला नोकरी करण्यास,जीवनात स्थिरावण्यास,जीवनाच्या जबाबदाऱ्या घेण्यास आणि समाजाचे भौतिक फायदे उपभोगण्यासाठी तयार असतो पण या परिस्थितीमधे अचानक नोकरी न मिळाल्याने आणि न केलेल्या काही कृतीचा आरोप, जीवनात अचानक धक्का बसल्याने किंवा विद्यमान वातावरणाशी जुळवून घेण्याच्या अनेक व्यावहारिक समस्यांमुळे त्याला त्याच्या आयुष्याचा कंटाळा येतो. ही अशी वेळ आहे जेव्हा तरुणांच्या जीवनातील भेटी सर्वात असह्य वाटतात, जेव्हा जीवनात काहीतरी विशेष साध्य करण्याची भावना संपुष्टात येते आणि भूतकाळ त्याच्या नजीकच्या यशाच्या स्वप्नांसाठी, त्याच्या सूर्यप्रकाशासाठी, सावल्यांसाठी नाही याची जाणीव त्यांना होते. अशाप्रकारे,“कमी” बिंदूच्या अपरिपक्वता आणि अननुभवीपणापासून सुरुवात करून, तो यश मिळविण्याच्या शीर्षस्थानी पोहोचतो आणि नंतर पुन्हा कायद्याचे उल्लंघन करण्याच्या खालच्या टप्प्यावर येतो आणि त्यामुळे तरुण तणावाकडे वाटचाल करतो.

तरुण गुन्हेगारीचा परिणाम

तरुण गुन्हेगारीचे परिणाम अनेक स्तरांवर जाणवतात. प्रथम, गुन्हेगार तरुणांचे भविष्य अंधकारमय होते. त्यांचे शिक्षण आणि करिअर नष्ट होते आणि समाजातील प्रतिष्ठा कमी होते. दुसरे म्हणजे, समाजावर गुन्हेगारीचा नकारात्मक प्रभाव पडतो. गुन्हेगारीची वाढीव पातळी समाजात असुरक्षितता निर्माण करते आणि सामाजिक स्थैर्य बिघडते. तरुणामधील वाढत्या गुन्हेगारीचा परीणाम खालील घटकावर मोठ्या प्रमाणात होतो. त्याचे विश्लेषण आपण थोडक्यात समजून घेऊ.

1. पीडितांवर होणारे परिणाम:

i) शारीरिक हानी:

तरुण गुन्हेगारीत पिडितावरहोणारी शारीरिक हानी एक गंभीर समस्या आहे, ज्याचा परिणाम केवळ व्यक्तींवरच नव्हे, तर संपूर्ण समाजावर होतो. शारीरिक हानीमुळे समाजावरदेखील नकारात्मक परिणाम होतात. त्यामुळे समाजातील एकूण सुरक्षितता कमी होते आणि लोकांमध्ये असुरक्षिततेची भावना निर्माण होते. तसेच, या हानीमुळे आरोग्यसेवा आणि समाज सेवांवर अतिरिक्त ताण येतो, ज्यामुळे विकासाच्या प्रक्रियेत अडथळे निर्माण होतात. हल्ला,दरोडा आणि हिंसा यासारख्या गुन्ह्यांमुळे शारीरिक दुखापत होऊ शकते,काही कायमस्वरूपी परिणाम देखील करू शकतात.

ii) मानसिक आघात:

तरुण वयात गुन्हेगारीत सहभागी होण्यामुळे मानसिक आरोग्यावर तीव्र परिणाम होतो. अशा अनुभवांमुळे ती व्यक्ती तणाव, नैराश्य, चिंता आणि आत्मविश्वासाच्या कमतरतेचा सामना करते. या मानसिक आघातामुळे त्यांच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक आयुष्यात देखील अडथळे निर्माण होतात. त्यांच्या आत्मछवीवर, सामाजिक संबंधांवर आणि भविष्यातील निर्णयांवर याचा परिणाम होतो. गुन्ह्यांचे बळी, विशेषत: हिंसक, भीती, चिंता आणि पोस्ट-ट्रॉमॅटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर (PTSD) अनुभवू शकतात. कुटुंबीयांवर देखील या मानसिक आघाताचा परिणाम होतो. त्यांच्या मुलांनी किंवा जवळच्या व्यक्तीने गुन्हेगारीत सहभाग घेतल्यामुळे त्यांच्यात दुःख, अपराधीपणाची भावना आणि चिंतेची भावना निर्माण होते. त्यामुळे कुटुंबातील संबंध ताणले जातात, ज्याचा परिणाम पुढच्या पिढ्यांवर होऊ शकतो.

iii) मालमत्तेचे नुकसान:

गुन्हेगारीच्या कृत्यांमुळे होणारे आर्थिक आणि मानसिक नुकसान या व्यक्तींवर लहान वयातच मोठा परिणाम करतात. विशेषतः मालमत्तेच्या नुकसानीचा विचार केला तर, त्याचे सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक परिणाम दिसून येतात. तरुण गुन्हेगारांकडून घडलेल्या घटनांमुळे कुटुंबांमध्ये अस्थिरता निर्माण होते, समाजात भीतीचे वातावरण तयार होते आणि मालमत्तेचे नुकसान झाल्यामुळे आर्थिक भार वाढतो. चोरी आणि तोडफोडीमुळे आर्थिक नुकसान आणि वैयक्तिक वस्तूंचे नुकसान होऊ शकते.

2. कुटुंबे आणि समुदायांवर होणारे परिणाम

i) सुरक्षिततेची भावना कमी होणे:

तरुण गुन्हेगारी म्हणजेच युवकांच्या वागणुकीतून निर्माण होणाऱ्या गुन्हेगारी कृतींचा समाजावर आणि कुटुंबांवर गंभीर परिणाम होतो. अशा गुन्हेगारीमुळे कुटुंबातील सदस्य आणि परिसरातील लोकांमध्ये सुरक्षिततेची भावना कमी होते. जेव्हा युवक गुन्हेगारीच्या मार्गावर जातात, तेव्हा त्याचा परिणाम केवळ त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यावरच होत नाही, तर कुटुंबाच्या स्थैर्याला देखील धक्का लागतो. समाजातील नागरिकांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण होते, ज्यामुळे एकूणच समाजात असुरक्षिततेची भावना वाढीस लागते. या गुन्ह्यांमुळे समुदायांमध्ये भीती आणि चिंतेचे वातावरण निर्माण होते, ज्यामुळे लोकांना त्यांच्या स्वतःच्या परिसरात असुरक्षित वाटते. कुटुंबातील सदस्यांना या परिस्थितीचा मानसिक आणि भावनिक त्रास होतो, कारण त्यांना त्यांच्या मुलाच्या किंवा मुलीच्या भविष्यासाठी भीती वाटते. गुन्हेगारीत गुंतलेला तरुण इतर तरुणांनाही गुन्हेगारीकडे आकर्षित करू शकतो, ज्यामुळे समुदायात गुन्हेगारीचे प्रमाण वाढते.

ii) ताणलेले सामुदायिक संबंध:

तरुण गुन्हेगारीच्या समस्येमुळे कुटुंब आणि समुदायावर ताणलेले सामुदायिक संबंध निर्माण होतात. युवकांच्या गुन्हेगारीच्या कृतींमुळे कुटुंबांमध्ये तणाव आणि संघर्ष निर्माण होतो, ज्यामुळे त्यांचे सामाजिक संबंध ताणले जातात. गुन्हेगारीच्या समस्येने कुटुंबातील सदस्यांमध्ये विश्वास आणि समर्पण कमी होऊ शकते. समुदाय स्तरावर, अशा परिस्थितीमुळे परस्पर संवाद आणि सहयोग कमी होतो. गुन्हेगारीच्या घटनांमुळे समाजात दडपण आणि असुरक्षिततेची भावना वाढते, ज्यामुळे लोक आपसात सहकार्य करणे किंवा एकमेकांना मदत करणे कमी करतात. या ताणलेल्या संबंधांच्या परिणामस्वरूप, सामाजिक संरचना कमजोर होते आणि एकमेकांमधील संप्रेषण आणि समज वाढविणे कठीण होते. गुन्हेगारीमुळे समुदायांमधील विश्वास आणि सामाजिक एकता नष्ट होऊ शकते.

iii) आर्थिक प्रभाव:

युवकांच्या गुन्हेगारीच्या क्रिया अनेकदा आर्थिक दृष्टिकोनातून कुटुंबांच्या वित्तीय स्थितीला गमावतात. गुन्हेगारीच्या प्रकरणांमुळे कायदेशीर खर्च, जामीन, वकील शुल्क आणि न्यायालयीन दंड यामुळे कुटुंबांवर आर्थिक दबाव येतो. याशिवाय, गुन्हेगारीच्या परिणामस्वरूप मुलाच्या किंवा कुटुंबाच्या भविष्यातील आर्थिक संभाव्यता कमी होऊ शकते. समुदाय स्तरावर, गुन्हेगारीच्या घटनांमुळे आर्थिक संसाधनांचे पुनर्वितरण आणि गुंतवणूक कमी होऊ शकते. सुरक्षिततेच्या समस्यांमुळे व्यवसायिक क्रियाकलाप आणि आर्थिक विकास प्रभावित होतो. गुन्हेगारी,  व्यवसायांना एखाद्या क्षेत्रात गुंतवणूक करण्यापासून परावृत्त करू शकते, आर्थिक विकासात अडथळा आणू शकते. गुन्ह्यांचे प्रतिबंध आणि पीडितांच्या मदतीचा खर्च देखील आर्थिक भार उत्पन्न करतो.

3. स्वतः तरुणांवर होणारा परिणाम:

i) कायदेशीर परिणाम:

गुन्हेगारीच्या कृतीत सहभागी झालेल्या तरुणांना विविध कायदेशीर परिणामांचा सामना करावा लागतो, ज्यामध्ये न्यायालयीन कारवाई, जामीन, दंड आणि कारागृहाची शिक्षा यांचा समावेश होतो. या कायदेशीर प्रक्रियेच्या परिणामी, त्यांची वैयक्तिक आणि सामाजिक जीवन गंभीरपणे प्रभावित होतात. गुन्हे करणाऱ्या तरुणांना अटक,खटला आणि संभाव्य तुरुंगवासाचा सामना करावा लागतो.याचा त्यांच्या भविष्यातील संधींवर घातक परिणाम होऊ शकतो. अशा कायदेशीर परिणामांमुळे तरुण व्यक्तीच्या मनोवैज्ञानिक स्थितीवर, त्यांच्या सामाजिक एकात्मतेवर आणि आयुष्याच्या सर्वांगीण विकासावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतात.

ii) गमावलेली संभाव्यता:

गुन्हेगारीच्या मार्गावर चालणाऱ्या तरुणांची शैक्षणिक, व्यावसायिक आणि वैयक्तिक संभाव्यता मोठ्या प्रमाणात गमावली जाते. गुन्हेगारीच्या कारवाईत सहभागी झाल्यावर, त्यांना शाळेतील आणि कॉलेजमधील शिक्षणात अडथळे येतात, ज्यामुळे त्यांच्या करिअरच्या संधींमध्ये मोठा धक्का बसतो. जीवनात यशस्वी होण्यास अडचणी येतात. गुन्हेगारीच्या रेकॉर्डमुळे रोजगाराच्या संधी कमी होतात आणि सामाजिक प्रतिष्ठा कमी होते, ज्यामुळे त्यांचा सामाजिक आणि आर्थिक स्थिरतेचा मार्ग अवरुद्ध होतो. तसेच, गुन्हेगारीमुळे तरुणांच्या वैयक्तिक विकासावरही विपरीत परिणाम होतो, कारण ते सामाजिक आणि मानसिक दडपणात राहत असतात. यामुळे त्यांच्या भविष्यातील संभाव्यतांची मोठ्या प्रमाणात हानी होते.

iii) हिंसेचे चक्र:

गुन्हेगारीकडे आकर्षित होणारे तरुण अनेकदा हिंसेच्या चक्रात सापडतात, ज्याचे परिणाम त्यांच्या सामाजिक, मानसिक आणि भावनिक स्थितीवर गंभीरपणे होतात. या हिंसेच्या चक्रात, तरुण गुन्हेगारीच्या कृतीत गुंतल्यामुळे त्यांच्यावर शारीरिक आणि मानसिक हिंसेचा दबाव येतो. हा चक्र त्यांना अधिक हिंसक वर्तनाकडे आकर्षित करतो, ज्यामुळे पुन्हा हिंसक कृतींमध्ये गुंतण्याची शक्यता वाढते. याशिवाय, गुन्हेगारीच्या वातावरणात वाढलेल्या हिंसेमुळे, तरुण व्यक्तींचे मनोवैज्ञानिक त्रास आणि सामाजिक संबंध तणावग्रस्त होतात. हिंसेचे चक्र तरुणांना शाळा, कामकाज आणि सामाजिक जीवनात अडथळे निर्माण करते, ज्यामुळे त्यांच्या जीवनाच्या गुणवत्ता आणि भविष्यातील संधींचा नाश होतो. गुन्ह्यांमध्ये गुंतलेले तरुण स्वतःच गुन्ह्याचे बळी बनण्याची शक्यता असते,ज्यामुळे हिंसेचे चक्र कायम राहते.

iv) मानसिक आरोग्य समस्या:

गुन्हेगारीच्या क्रियाकलापात सहभागी होणे तरुणांच्या मनोवैज्ञानिक स्थितीला मोठा धक्का देतो, ज्यामुळे विविध मानसिक आरोग्य समस्यांचा सामना करावा लागतो. गुन्हेगारीच्या अनुभवामुळे तरुणांमध्ये ताण, चिंता, आणि निराशा यांची वाढ होऊ शकते. त्यांच्या आत्मसमानात घट येतो आणि भावनिक स्थैर्य कमी होते. या समस्यांचा दीर्घकालीन परिणाम त्यांच्या जीवनाच्या विविध अंगांवर होतो, ज्यात शिक्षण, सामाजिक संबंध, आणि भविष्यातील योजना यांचा समावेश आहे. अशा मानसिक आरोग्य समस्यांमुळे तरुणांची सामान्य कार्यक्षमता आणि जीवनातील आनंद कमी होतो. गुन्हेगारीच्या वातावरणातील अनुभव, तसेच त्यासंबंधीचे कायदेशीर आणि सामाजिक परिणाम तरुणांच्या मानसिक स्वास्थ्यावर दीर्घकालीन परिणाम घडवतात. अंतर्निहित मानसिक आरोग्य समस्या गुन्हेगारी वर्तनास कारणीभूत ठरू शकतात, परंतु गुन्ह्यांमध्ये सहभागामुळे मानसिक आरोग्य देखील बिघडू शकते.

4. न्याय व्यवस्थेवर होणारा परिणाम:

i) न्यायसंकुलावर आर्थिक भार :

तरुण गुन्हेगारीच्या प्रभावामुळे समाजाच्या विविध स्तरांवर आर्थिक आणि सामाजिक परिणाम होतात, ज्यामध्ये आरोग्य, शाळेतील उपस्थिती, आणि व्यवसायिक कार्यक्षमता यांचा समावेश होतो. तरुण गुन्हेगारीमुळे न्यायव्यवस्थेला अधिक संसाधने आवश्यक असतात. यामध्ये पोलिस तपास, न्यायालयीन प्रक्रिया आणि पुनर्वसन कार्यक्रमांचा समावेश होतो. गुन्हेगारांना योग्य शिक्षण आणि पुनर्वसन कार्यक्रमांची गरज असते. यासाठी निधी आणि संसाधनांची आवश्यकता असते. तरुण गुन्हेगारांच्या प्रकरणांची वाढणारी संख्या न्यायालयांवर अधिक कार्यभार टाकते. यामुळे न्यायालयीन कामकाजाच्या गतीवर परिणाम होतो. तरुणांच्या गुन्ह्यांमध्ये वाढ झाल्याने न्याय व्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकतो, ज्यामुळे खटल्यांमध्ये विलंब होतो आणि अपुरी शिक्षा होऊ शकते.

ii) शिक्षेवर लक्ष केंद्रित :

तरुण गुन्हेगारांसाठी लागू केलेली शिक्षा त्यांच्या वय, गुन्ह्याच्या प्रकार आणि व्यक्तिमत्वानुसार असावी लागते. योग्य प्रकारची शिक्षा त्यांना सुधारण्यात आणि समाजात पुनर्व्यवस्थापन करण्यात सहाय्यक ठरू शकते. प्रभावी शिक्षेचा खर्च उच्च असू शकतो, ज्यामध्ये सुधारणा केंद्रांची स्थापना, प्रशिक्षण व पुनर्वसन कार्यक्रमांचा खर्च समाविष्ट असतो. हे संसाधने न्यायव्यवस्थेवर अतिरिक्त आर्थिक भार आणतात. समाजाच्या दृष्टिकोनातही सुधारणा आवश्यक आहे. समाजातील पूर्वग्रह आणि तरुण गुन्हेगारांविषयीची धारणा बदलल्यास, सुधारणा प्रक्रिया अधिक प्रभावी होऊ शकते. शिक्षेच्या अंतर्गत सुधारणा आणि पुनर्वसन उपक्रमांमध्ये गुन्हेगारांची वैयक्तिक गरजांचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे. यामध्ये व्यावसायिक प्रशिक्षण, मानसिक स्वास्थ्य उपचार आणि सामाजिक पुनर्वसन यांचा समावेश असू शकतो. तसेच  शिक्षेवर लक्ष केंद्रित केल्याने पुनर्वसन आणि तरुणांच्या गुन्ह्यांची मूळ कारणे सोडवण्याच्या प्रयत्नांवर पाणी फेरू शकते.

          थोडक्यात, तरुणांमधील गुन्हेगारी ही एक जटिल समस्या आहे ज्याचे दूरगामी परिणाम आहेत. हे केवळ पीडितांनाच हानी पोहोचवते आणि समुदायांमध्ये व्यत्यय आणत नाही तर ते तरुणांना नकारात्मकतेच्या चक्रात अडकवते. गुन्ह्यांची मूळ कारणे शोधून, प्रतिबंधात्मक उपाय शोधणे आणि अधिक सहाय्यक वातावरण निर्माण करून, आम्ही तरुणांना सकारात्मक निवडी करण्यास सक्षम करू शकतो. यासाठी कुटुंबे, शाळा, समुदाय आणि न्याय प्रणाली यांच्याकडून सहयोगी प्रयत्न आवश्यक आहेत. एकत्र काम करून, आपण आपल्या तरुणांसाठी उज्ज्वल भविष्य आणि सर्वांसाठी एक सुरक्षित समाज निर्माण करू शकतो.

भारतातील तरुणांमध्ये अंमली पदार्थांचे व्यसन

अंमली पदार्थांचे व्यसन आपल्या देशातील एक गंभीर समस्या म्हणून गणली जाते. या अमली पदार्थाच्या विळख्यात आपला तरुण वर्ग इतका गुंतला आहे कि त्यातून स्वतःची सुटका करून घेणे अशक्यप्राय बनले आहे. अमली पदार्थ आणि आजचा युवक असे एक समीकरणच बनले आहे. अनेक कारणे यामागे कार्यरत आहेत जसे की, आर्थिक अडचणी, शिक्षणाचा अभाव, सामाजिक दबाव, आणि ताणतणाव यामुळे तरुण वर्ग या समस्येचा सामना करतो. अमली पदार्थांचे व्यसन मानसिक आणि शारीरिक स्वास्थ्यावर खोलवर परिणाम करतो, ज्यामुळे व्यसनग्रस्त व्यक्तीच्या जीवनाची गुणवत्ता कमी होते आणि समाजातील अनेक स्तरांवर नकारात्मक प्रभाव निर्माण होतो. अमली पदार्थांचे सेवन आणि त्याचे युवकावर होणारा परिणाम व या गोष्टीला प्रेरक ठरणारे कारणीभूत घटक याचे सखोल विवेचन पुढील प्रमाणे करता येईल :   

अमली पदार्थांचा प्रादुर्भाव:  

    अमली पदार्थांचे प्रादुर्भाव विविध समाजशास्त्रीय, आर्थिक आणि वैयक्तिक घटकांवर आधारित आहे. अमली पदार्थांचा दीर्घकालिक वापर मानसिक आणि शारीरिक स्वास्थ्यावर गंभीर परिणाम करतो, ज्यात मानसिक आजार, शारीरिक दुखापत आणि सामाजिक नातेसंबंधात ताण येतो. बेरोजगारी, आर्थिक अडचणी, आणि सामाजिक असंतोषामुळे अनेक तरुण अमली पदार्थांचा वापर करतात. काही वेळा कमी शैक्षणिक स्तर आणि सामाजिक दबाव यामुळे तरुण अमली पदार्थांच्या वापरात गुंततात.

     अमली पदर्थाच्या सेवनाची अचूक आकडेवारी निश्चित करणे आव्हानात्मक आहे. भारतातील अमली पदार्थांच्या वापराची व्याप्ती आणि नमुने (२०१९ ) या राष्ट्रीय सर्वेक्षणात असे दिसून आले आहे की १८-६४  वर्षे वयोगटातील १.४% पेक्षा जास्त भारतीय लोकसंख्येने गेल्या वर्षी गांजाचा वापर केला आहे . भारतातील अंमली पदार्थांच्या गैरवापराचे प्रमाण शोधण्यासाठी, सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालयाने (MoSJE) एक अभ्यास केला. २०१९ च्या अहवालानुसार, १४.६ % लोक अल्कोहोल वापरतात.स्त्रियांपेक्षा पुरुषांमध्ये ते जास्त आहे आणि २.८ % लोक भांग वापरतात.

• अंमली पदार्थांचे प्रकार:

1. दारू : हे पदार्थ केंद्रीय तणाव प्रणालीवर प्रभाव टाकतात आणि मानसिकता व शरीराची कार्यक्षमता कमी करतात.
2. भांग : हे पदार्थ मानसिक स्थितीवर प्रभाव टाकतात आणि आराम देतात.
3. इनहेलेंट्स : हे पदार्थ वेदनाशामक असतात आणि वापरकर्त्यांना अति शारीरिक व मानसिक आराम देतात.
4. उपशामक ओपिओइड्स : हे पदार्थ केंद्रीय तणाव प्रणालीवर प्रभाव टाकतात आणि मानसिकता व  शरीराची कार्यक्षमता कमी करतात.
5. उत्तेजक- कोकेन, ऍम्फेटामाइन : हे पदार्थ मानसिक सक्रियता आणि ऊर्जा वाढवतात.
6. हॅलुसिनोजेन्स : हे पदार्थ वापरकर्त्यांच्या वास्तविकतेची समज बदलतात आणि भ्रम निर्माण करतात.

गांजाचे सर्वाधिक प्रमाण असलेली राज्ये : उत्तर प्रदेश, पंजाब, सिक्कीम, छत्तीसगड, दिल्ली इत्यादी.

तरुणांमध्ये अंमली पदार्थांच्या व्यसनाची कारणे:

1. व्यसनाचा कौटुंबिक इतिहास:

व्यसनाच्या अतिसंवेदनशीलतेमध्ये आनुवंशिकता महत्वाची भूमिका बजावते. घरातील सदस्यांमध्ये किंवा पिढी दर पिढीने व्यसनाच्या प्रवृत्तींमुळे निर्माण झालेली समस्या. जर घरातील एखाद्या सदस्याने अमली पदार्थांचे व्यसन केले असेल, तर त्याचा प्रभाव अन्य सदस्यांवर, विशेषतः तरुणांवर, मोठ्या प्रमाणावर होऊ शकतो. घरातील वातावरण, पालकांचे वर्तन आणि पारंपरिक आदर्श यांच्या आधारे तरुणांमध्ये व्यसनाची प्रवृत्ती विकसित होऊ शकते. याबाबात केलेल्या एका अभ्यासात असे आढळून आले की, काही जीन्स मेंदूवर ताबा मिळवतात आणि व्यसनाधीन पदार्थांवर प्रभाव टाकतात. जवळचे नातेवाईक (पालक, भावंड) व्यसनाधीन असल्याने तुमचा अल्कोहोलचा धोका २-४ पट आणि ड्रग्जसाठी ७-८ पटीने वाढतो.

2. मानसिक आरोग्य विकार:

नैराश्य, चिंता या गोष्ठीमुळे ग्रासलेली लोक नकारात्मक भावनांना तोंड देण्यासाठी ड्रग्स किंवा अल्कोहोलसह स्वत:चा  औषधोपचार करतात आणि स्वतःभोवती एक दुष्टचक्र निर्माण करतात. मानसिक आरोग्य विकार असलेल्या व्यक्तींमध्ये अमली पदार्थांचा वापर 'स्वत:ला चांगले वाटविणे' किंवा 'भावनिक वेदना कमी करणे' यासाठी करण्यात येतो. यामुळे व्यसनाची सवय लागण्याची शक्यता वाढते आणि ही समस्या अधिक गंभीर स्वरूपाची होऊ शकते. युवकांच्या मनोवैज्ञानिक स्थितीचा प्रभाव त्यांच्या वर्तनावर आणि निर्णयक्षमतेवर होऊ शकतो. मानसिक आरोग्य विकार, जसे की चिंता, अवसाद, आणि द्विध्रुवीय विकार, या तरुणांना अमली पदार्थांच्या दुरुपयोगाकडे आकर्षित करू शकतात.

3. समवयस्कांचा दबाव:

अमली पदार्थांचे सेवन करणाऱ्या मित्रांसोबत स्वतःला वेढून राहिल्याने ते स्वतः वापरण्याची शक्यता वाढते. नकाराची भीतीही या गोष्ठी करण्यास प्रवृत्त करतात. मजबूत सामाजिक कौशल्ये विकसित करणे आणि सकारात्मक समवयस्क गट आपल्या भोवती निर्माण करणे या गोष्टीला परावृत्त करण्यास महत्वाची ठरते.  तरुण वयात, समाजिक स्वीकृती आणि मित्रमंडळींच्या मान्यतेसाठी होणारी धडपड हा दबाव निर्माण करते. या दबावामुळे, काही तरुण अमली पदार्थांच्या वापरात सहभागी होतात, कारण ते समाजात स्वीकारले जावे, मजा अनुभवावी किंवा एक सामाजिक स्थान मिळवावे अशी अपेक्षा ठेवतात. समवयसकांचा दबाव हा अनेकदा त्याच वयाच्या व्यक्तींच्या आदर्शाचे अनुकरण करत असतो, ज्यामुळे अमली पदार्थांच्या वापराच्या वर्तनात वाढ होऊ शकते.

4. कौटुंबिक सहभागाचा अभाव:

मजबूत कौटुंबिक बंध आणि पालकांचे पर्यवेक्षण हे अमली पदार्थाच्या  वापराविरूद्ध संरक्षणात्मक घटक म्हणून कार्य करू शकतात.संघर्ष, दुर्लक्ष किंवा गैरवर्तन असलेली अकार्यक्षम कुटुंबे धोकादायक वातावरण निर्माण करतात.मुक्त संवाद आणि सकारात्मक कौटुंबिक क्रियाकलाप एक आश्वासक आणि मादक पदार्थ-मुक्त वातावरण निर्माण करू शकतात. कौटुंबिक सहभागाची कमी असलेले वातावरण तरुणांमध्ये असुरक्षिततेचे आणि अशांतीचे भाव निर्माण करु शकते. हे मानसिक ताण वाढवते, ज्यामुळे तरुणांना अमली पदार्थांच्या वापराकडे आकर्षित होण्याची प्रवृत्ती निर्माण होऊ शकते. तसेच, कुटुंबातील संवादाचा अभाव किंवा घटकांच्या अपूर्ण सहभागामुळे तरुणांना जीवनातील समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी योग्य मार्गदर्शन मिळत नाही.

5. लवकर वापर:

तरुण वयात, शारीरिक आणि मानसिक विकासाच्या प्रक्रियेत असलेल्या व्यक्तींना विविध कारणांमुळे अमली पदार्थांचा प्रारंभिक वापर करणे सोपे जाते. यामध्ये सामाजिक दबाव, उत्सुकत किंवा मानसिक ताण यांचा समावेश असू शकतो. लवकर वापरामुळे अमली पदार्थांच्या व्यसनाची जोखमीचा सामना करावा लागू शकतो, कारण तरुण मनोवृत्ती अजून सजग किंवा परिपक्व असत नाही. लवकर वापरामुळे शरीर आणि मनावर दीर्घकालीन परिणाम होतात आणि यामुळे व्यसनाच्या समस्येचा उदय होऊ शकतो. जितक्या लवकर कोणीतरी ड्रग्स वापरण्यास सुरवात करेल, तितकीच त्यांच्यात अवलंबित्व वाढण्याची शक्यता आहे.विकसनशील मेंदू औषधांच्या हानिकारक प्रभावांना अधिक संवेदनशील असतो. अंमली पदार्थांच्या वापरास उशीर केल्याने व्यसनाचा धोका लक्षणीयरीत्या कमी होऊ शकतो.

6. अत्यंत व्यसनाधीन औषधे घेणे:

अत्यंत व्यसनाधीन औषधांचा वापर तरुणांमध्ये व्यसनाधीनतेच्या समस्या निर्माण करतो, ज्यामुळे त्यांच्या मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर नकारात्मक प्रभाव पडतो. याचे कारण, अमली पदार्थांचे प्रभावी आणि तात्पुरते तणाव कमी करणारे परिणाम, तसेच त्यांचा सामाजिक, आर्थिक आणि मानसिक परिस्थितीवर होणारा प्रभाव आहे. या संदर्भात, या औषधांचा वापर कसा आणि का वाढतो, याचे विश्लेषण आणि उपाययोजना शोधणे अत्यंत आवश्यक आहे. काही औषधे इतरांपेक्षा स्वाभाविकपणे अधिक व्यसनाधीन असतात. हेरॉइन, कोकेन आणि मेथॅम्फेटामाइनमध्ये गांजा किंवा अल्कोहोलच्या तुलनेत जास्त व्यसन क्षमता आहे. वेगवेगळ्या औषधांच्या व्यसनाच्या जोखमीचे वेगवेगळे स्तर समजून घेतल्याने माहितीपूर्ण निर्णय घेण्यात मदत होऊ शकते.

7. तणावाला सामना करण्याची यंत्रणांचा अभाव :

शैक्षणिक दबाव, मानसिक आरोग्य समस्या आणि जीवनातील कठीण परिस्थितींमुळे औषधांचा सामना करण्याची यंत्रणा म्हणून अमली पदार्थांचा वापर होऊ शकतो. तरुणांचे जीवन अनेक प्रकारच्या तणावांनी भरलेले असते, जसे की शालेय व शिक्षणाच्या दबावामुळे, सामाजिक अपेक्षांचे पालन करण्यामुळे आणि वैयक्तिक समस्यांमुळे. अनेकदा, या तणावाचा सामना करण्यासाठी ते अमली पदार्थांचा वापर करतात, ज्यामुळे त्यांना तात्पुरता आराम मिळतो. तथापि, या उपायांनी दीर्घकालीन दुष्परिणामांमध्येच वाढ होत असते. तणावावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि प्रतिकारक्षमतेला प्रोत्साहन देण्यासाठी प्रभावी यंत्रणा आणि साधने उपलब्ध असणे आवश्यक आहे.

8.  जागरूकतेचा अभाव:

अंमली पदार्थांच्या वापराचे धोके आणि व्यसनाच्या कलंकांबद्दल असणाऱ्या मर्यादित जागरूकता तरुणांना या गंभीर गोष्टीकडे प्रवृत्त करते. अमली पदार्थांच्या वापरासंबंधीची माहिती आणि त्याचे परिणाम यावर जागरूकतेचा अभाव तरुणांमध्ये व्यसनाच्या समस्या वाढवतो. अनेक तरुणांना या पदार्थांच्या दुष्परिणामांची पूर्णपणे माहिती नसते आणि त्यामुळे ते ह्या पदार्थांचा वापर करतात. जागरूकतेच्या अभावामुळे, ते पदार्थांच्या सेवनाच्या आरोग्यावर होणाऱ्या नकारात्मक परिणामांना थेट समजून घेत नाहीत, आणि त्याच्या तासांमध्ये तात्पुरता आराम मिळवण्यासाठी त्या पदार्थांचा वापर करतात.

अमली पदार्थांच्या व्यसनाचा तरुणांवर होणारा परिणाम:

अंमली पदार्थांच्या गैरवापरामुळे शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात, ज्यामध्ये श्वसन समस्या, हृदय समस्या, अवयवांचे नुकसान आणि चिंता आणि नैराश्य यासारखे मानसिक आरोग्य विकार यांचा समावेश होतो. भारतातील पदार्थाच्या गैरवापराच्या परिमाण २०१९ च्या अहवालानुसार गांजा वापरणाऱ्या ७२  लाख लोकांना उपचारांची गरज आहे. ११ लाख लोकांना शामक औषधांचा वापर करून उपचारांची गरज आहे. ओपिओइड्स वापरण्यासाठी ६० लाख लोकांना उपचारांची गरज आहे.भारतात १०-७५ वयोगटातील सुमारे १६ कोटी लोक दारू पिणारे आहेत असा अंदाज आहे. ५.७  कोटी लोकांना अल्कोहोल वापरल्याने उपचारांची गरज होती.

अंमली पदार्थांचे व्यसन आणि शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावर होणारे परिणाम:

अंमली पदार्थांचे व्यसन शरीर आणि मनावर लक्षणीय परिणाम करते, ज्यामुळे विविध आरोग्य समस्या उद्भवतात.

१. हृदय गती मध्ये बदल, रक्तदाबात बदल आणि हृदयविकाराचा झटका :

अमली पदार्थांचे वापर हृदयाच्या कार्यावर आणि आरोग्यावर विविध प्रकारे प्रभाव टाकू शकतो. विविध प्रकारच्या अमली पदार्थांच्या वापरामुळे हृदयाचे ठोके (पल्स) कमी किंवा जास्त होऊ शकतात, आणि हृदयाचे आरोग्य चांगल्या स्थितीत राहण्यासाठी आवश्यक असलेल्या नैसर्गिक क्रियेत गडबड होऊ शकते. अनेक औषधे, विशेषतः कोकेन, मेथॅम्फेटामाइन आणि एक्स्टसी सारखी उत्तेजक, हृदय गती (टाकीकार्डिया) मध्ये लक्षणीय वाढ करू शकतात. कारण ते मध्यवर्ती मज्जासंस्थेला उत्तेजित करतात, सतर्कता वाढवतात आणि हृदयावर ताण देतात. याउलट, ओपिओइड्ससारखे औषधे सुरुवातीला हृदय गती (ब्रॅडीकार्डिया) कमी करू शकतात परंतु नंतर हृदयाची गती (ॲरिथमिया)वाढवू शकतात. हृदयाच्या गतीप्रमाणेच, उत्तेजक द्रव्ये रक्तदाब वाढवतात.याउलट, हेरॉइन सारख्या पदार्थामुळे सुरुवातीला रक्तदाब कमी होऊ शकतो परंतु उच्च डोसमध्ये त्याचे सेवन केल्यास रक्तदाब अतिशय कमी होऊ शकतो. तीव्र उच्च रक्तदाबामुळे हृदयविकाराचा झटका, स्ट्रोक आणि किडनीचे नुकसान होण्याचा धोका वाढतो. उत्तेजक घटकांमुळे हृदयावरील वाढलेला ताण आणि काही औषधांमुळे हृदयाच्या स्नायूंच्या ऊतींना होणारे नुकसान यामुळे हृदयविकाराचा धोका वाढू शकतो. धुम्रपान सारख्या कारणांमुळे रक्तवाहिन्या बंद होतात, ज्याचा संबंध अनेकदा अमली पदार्थांच्या वापराशी असतो.

२. स्ट्रोक आणि मनोविकृती :

औषधांचा वापर रक्तवाहिन्यांना हानी पोहोचवू शकतात आणि यामुळे रक्ताच्या गुठळ्या होण्याचा धोका वाढू शकतो. गुठळ्या मेंदूपर्यंत जाऊ शकतात आणि रक्त प्रवाह रोखू शकतात, ज्यामुळे स्ट्रोक होतो. विशेषतः, कॅफीन, कोकेन आणि एम्फेटामिन्स वापरल्याने रक्तदाब आणि हृदय गती वाढू शकते, ज्यामुळे स्ट्रोकचा धोका वाढतो. अनेक पदार्थ मानसिक असंतुलन, परिभ्रमणा आणि भ्रम यांची लक्षणे वाढवू शकतात. नियमित आणि अत्यधिक सेवनाने मानसिक स्थिती विकृत होऊ शकते, ज्यात आक्रमकता, चिंता आणि मानसिक आजारांचा समावेश असू शकतो. उत्तेजक आणि भ्रामक पदार्थ मनोविकृतीला कारणीभूत ठरू शकतात. हे पदार्थ अशी स्थिती निर्माण करतात कि जेथे कोणीतरी वास्तवाशी संपर्क गमावतो आणि भ्रम अनुभवतो. अंतर्निहित मानसिक आरोग्य स्थिती असलेले काही लोक औषधांच्या वापरामुळे मनोविकारास बळी पडतात.

३.  भूकेमध्ये होणारा बदल :

वेगवेगळी औषधे विविध प्रकारे भूकेला प्रभावित करतात. उत्तेजक अनेकदा भूक दडपतात, ज्यामुळे वजन कमी होते. याउलट, काही ओपिओइड्स आणि मारिजुआना भूक वाढवू शकतात आणि वजन वाढवू शकतात. मळमळ किंवा औषधांच्या वापरामुळे होणाऱ्या इतर गॅस्ट्रोइंटेस्टाइनल समस्यांमुळे देखील भूक बदलू शकते. या पदार्थांचा वापर केल्याने व्यक्तीला अन्नपचनात कमी रस मिळतो आणि लहान खाण्याच्या चंगळे होतात. दुसऱ्या बाजूला, काही अमली पदार्थ भुकेला वाढवू शकतात. उदाहरणार्थ, कॅनाबिस (गांजा) वापरल्यामुळे व्यक्तीला अत्यधिक भूक लागते, ज्यामुळे त्यांना अधिक खाण्याची इच्छा निर्माण होते. अमली पदार्थांच्या वापरामुळे पोषणात असंतुलन येऊ शकते. हे असंतुलन दीर्घकालीन वापरामुळे शारीरिक आरोग्यावर वाईट परिणाम घडवू शकते, जसे की वजन वाढणे किंवा कमी होणे, शरीरातील आवश्यक तत्त्वांची कमतरता, आणि इतर पोषणसंबंधी समस्या इत्यादी

महाराष्ट्रातील सध्यस्थिती :

महाराष्ट्र हे तरूणामधील व्यसनाधीनातेचे माहेर घर म्हटले जाते.  मुंबई, पुणे आणि नागपूर यांसारखी मोठी शहरे ही अंमली पदार्थांची तस्करी आणि गैरवापरासाठी हॉटस्पॉट आहेत. महाराष्ट्रात मुख्यतः गांजा, हेरॉइन, कोकेन, आणि सिंथेटिक ड्रग्स यांचा वापर वाढला आहे. शहरी भागांमध्ये अमली पदार्थांचा वापर अधिक प्रमाणात दिसतो, तर ग्रामीण भागांतही या समस्येचा वाढता प्रभाव दिसत आहे. महाराष्ट्राची मोठी आणि तरुण लोकसंख्या, जलद शहरीकरण आणि मर्यादित मनोरंजनात्मक क्रियाकलापांसह, एक असुरक्षित वातावरण निर्माण करते.15 ते 25 वयोगटातील तरुणांमध्ये अमली पदार्थांचा वापर प्रामुख्याने पाहायला मिळतो. महाराष्ट्रात सरकार आणि स्थानिक प्रशासनाने अमली पदार्थांवरील नियंत्रण वाढवण्यासाठी विविध उपाययोजना सुरू केल्या आहेत, पण त्यात अजून सुधारणा आवश्यक आहे. अमली पदार्थांच्या वापरावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी शैक्षणिक संस्था, सामाजिक संघटनांनी आणि सरकारी यंत्रणांनी विविध कार्यक्रम सुरू केले आहेत.

अंमली पदार्थांच्या गैरवापराची आकडेवारी:

तरुणांच्या अमली पदार्थांच्या व्यसनावर विशिष्ट संख्या मिळवणे आव्हानात्मक असले तरी, भारतातील एकूण अमली पदार्थांच्या गैरवापराच्या परिस्थितीची येथे एक झलक आहे:

• नॅशनल क्राइम रेकॉर्ड ब्युरो (NCRB) अहवाल (२०२२ ) :

  भारतात १.३ दशलक्षाहून अधिक अंमली पदार्थांशी संबंधित प्रकरणे नोंदवण्यात आली.

• व्यसनमुक्ती उपचार आणि पुनर्वसन योजना संस्था (ATRIP) सर्वेक्षण (२0१४ ) : अंदाजानुसार भारतातील

  २,७५  कोटी लोक अमली पदार्थ वापरण्याच्या विकारांनी ग्रस्त आहेत

        थोडक्यात, देशाचा महत्वपूर्ण घटक असलेला युवक वर्ग मोठ्या प्रमाणात आज अमली पदार्थांच्या सेवानाच्या बाहुपाशात पूर्णपणे अडकलेला दिसतो. सामाजिक, आर्थिक आणि मानसिक कारणामुळे युवा वर्ग खूप खचलेला दिसतो आणि या सर्व गोष्ठी पासून बाहेर येण्यासाठी अमली पदार्थांच्या जाळ्यात अलगदपणे अडकतो. म्हणून या गोष्टीवर मोठ्या प्रमाणात चिंतन होणे अत्यंत गरजेचे आहे. अन्यथा देशाच्या आर्थिक विकासासाठी महत्वपूर्ण असा मानव संसाधन म्हणून गणला जाणारा हा वर्ग असाच वाया जाण्याची शक्यता आहे .

१.४ युवा असंतोष

प्रस्तावना :

युवकांमधील अशांतता ही भारतातील एक वारंवार घडणारी घटना आहे, जी विविध सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय घटकांमुळे प्रेरित असते. आज भारतात आणि जगभरातही तरुणांमध्ये असंतोष वाढत चालला आहे. या असंतोषामागे कारणे अनेक आहेत त्यामुळे समाजात अस्थिरता निर्माण होण्याची शक्यता असते म्हणून भारतातील तरुणांच्या समाजशास्त्राचा अभ्यास करणाऱ्या प्रत्येकासाठी हे घटक समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. युवा वर्ग, जो भविष्याच्या दिशेने मार्गक्रमण करीत आहे, आपल्या जीवनातील विविध अडचणींमुळे असंतोष व्यक्त करत आहे. सामाजिक, आर्थिक, आणि सांस्कृतिक असमानता, नोकरीच्या संधींचा अभाव, शिक्षण प्रणालीतील दोष, आणि वाढती बेरोजगारी या सर्व कारणांनी युवकांच्या मनात असंतोषाची भावना निर्माण झाली आहे. या असंतोषामुळे समाजातील विविध स्तरांवर परिणाम होत आहे आणि यासाठी प्रभावी उपाययोजना आवश्यक आहेत.

 युवा असंतोषाचे कारणे:

1. सामाजिक-आर्थिक विषमता:

भारतामध्ये मोठ्या प्रमाणात निर्माण झालेली आर्थिक आणि सामाजिक विषमता हुशार, होतकरू तरुणांना शिक्षण, रोजगर आणि इतर गोष्टीपासून वंचित ठेवतात. शिक्षण, रोजगाराच्या संधी आणि सामाजिक गतिशीलता यांमध्ये असमान प्रवेशामुळे तरुणांमध्ये निराशा निर्माण होते. समाजात असलेली आर्थिक विषमता, जसे की संपत्तीचे असमान वितरण, शिक्षणाची कमतरता आणि बेरोजगारी यामुळे युवकांमध्ये असंतोष निर्माण होतो. या असंतोषाचे मुख्य कारण म्हणजे योग्य संधींचा अभाव, आर्थिक अडचणी आणि सामाजिक समानतेची ग्वाही नसणे. या संदर्भात, सामाजिक-आर्थिक विषमता ही एक मोठी आव्हानात्मक समस्या आहे जी युवकांच्या भविष्याला थेट प्रभावित करते.

2. शैक्षणिक निराशा:

शिक्षण प्रणाली तरुणांना नोकरीच्या बाजारपेठेसाठी पुरेशी तयार करू शकत नाही, ज्यामुळे अपुरेपणा आणि बेरोजगारीची भावना निर्माण होते. कौशल्य आधारित शिक्षणाची कमतरता असल्यामुळे तरुण मुलांना उच्च शिक्षण घेऊनही रोजगाराच्या संधी उपलब्द होठ नाही आणि त्यामुळे तरुणांमध्ये नैराश्येचे प्रमाण वाढीस लागते आणि त्याचे रुपांतर काहीवेळा आत्महत्येमधे होते. शैक्षणिक क्षेत्रात युवकांना समर्पण, प्रोत्साहन, आणि संधी मिळवण्यास कमी संधी मिळतात. शाळा आणि महाविद्यालयांमधील गुणवत्तेची असमानता, अपुरे संसाधन आणि असमाधानकारक शैक्षणिक प्रणाली यामुळे विद्यार्थी असंतोषित होतात. याशिवाय, रोजगाराच्या शक्यतांची कमी आणि शिक्षणाचे प्रत्यक्ष मूल्य कमी होणे हेही असंतोषाच्या कारणांमध्ये आहे.

3. भ्रष्टाचार आणि पारदर्शकतेचा अभाव:

भ्रष्टाचार आणि कारभारात पारदर्शकतेचा अभाव यामुळे तरुणांचा भ्रमनिरास होऊ शकतो.भ्रष्टाचाराने संपूर्ण समाज पोकारला गेला आहे आणि त्यामुळे तरुणांना त्यांचे आवडीचे क्षेत्र उपलब्द होऊ शकत नाही. शिक्षण घेतले असले तरी वशिलेबाजी आणि भ्रष्टाचारामुळे नोकरी पासून वंचित राहावे लागते. भ्रष्टाचारामुळे सरकार आणि सार्वजनिक संस्थांच्या कार्यक्षमतेवर प्रश्नचिन्ह उभे राहते, ज्यामुळे युवकांना व्यवस्थेवर विश्वास राहात नाही. निवडणुका, नोकरीतील संधी आणि सामाजिक सेवांमध्ये भ्रष्टाचारामुळे योग्य आणि नीतिशुद्ध निर्णय घेण्याची प्रक्रिया बाधित होते. पारदर्शकतेच्या अभावामुळे युवकांमध्ये असंतोष निर्माण होतो कारण त्यांना त्यांच्या हक्कांची व शासकीय यंत्रणेतील निर्णयांची स्पष्टता मिळत नाही. यामुळे समाजातील असमानता आणि अन्यायाविरोधातील असंतोष वाढतो.

4. सामाजिक आणि राजकीय उपेक्षिकरण:

समाजातील आणि राजकीय यंत्रणांमधील वांशिक, जातीय किंवा इतर सामाजिक भेदभावामुळे युवकांना योग्य प्रतिनिधित्व आणि संधी मिळत नाहीत. राजकीय उपेक्षेची पद्धत, जसे की निर्णय प्रक्रियेतील सहभाग कमी करणे किंवा सरकारी योजनांमध्ये सहभागी होण्यास अडथळे निर्माण करणे, युवांच्या असंतोषाचे प्रमुख कारण बनते. उदाहरणार्थ, उपेक्षित समुदाय, जसे की धार्मिक अल्पसंख्याक किंवा खालच्या जातीमध्ये प्रचंड असंतोष निर्माण झाला आहे.  त्यांना स्वतःला निर्णय प्रक्रियेतून वगळलेले जाणार आहे असे वाटू शकते आणि अशामुळे त्यांच्यामध्ये भावनिक असंतोष निर्माण होतो. आणि ते अनेक गोष्टीसाठी मारक ठरू शकते. युवकांना त्यांच्या हक्कांची आणि अपेक्षांची पूर्तता होत नसल्यामुळे, त्यांच्यात असंतोष आणि निराशा वाढते. सामाजिक उपेक्षेचा अर्थ म्हणजे विविध सामाजिक गटांच्या गरजा आणि आकांक्षांकडे दुर्लक्ष करणे, ज्यामुळे युवांचा विश्वास संस्थात्मक व्यवस्थेवर कमी होतो.

5.  सोशल मीडियाचा उदय:

सोशल मीडिया व्यासपीठ तरुणांच्या चळवळी वाढविण्यासाठी, असंतोष व्यक्त करण्यासाठी आणि अभिव्यक्तीसाठी एक शक्तिशाली साधन प्रदान करतात. तसेच सोशल मीडियावर असलेले असत्य माहिती आणि वयाच्या अनुकूलतेला न जुळणारे सामग्री यामुळे युवकांचा मानसिक ताण वाढतो. युवक सोशल मीडियावर असलेल्या यशस्वी व्यक्तींच्या वलयात स्वतःला कमी समजू लागतात, जे त्यांच्या आत्मसन्मानावर परिणाम करतो. याशिवाय, सोशल मीडियावर असलेली असमानता, भ्रामक माहिती, आणि अत्यधिक माहितीच्या ओझ्यामुळे असंतोष निर्माण होतो.

भारतातील युवा अशांततेची उदाहरणे:

1. नक्षलवादी चळवळ (१९६० पासून):

नक्षलवादी चळवळ ही भारतातील युवा असंतोषाची एक अत्यंत जटिल आणि संवेदनशील उदाहरण आहे, ज्यामध्ये सामजिक, आर्थिक आणि राजकीय अनेक मुद्दे गुंतलेले आहेत.या चळवळीचा मुख्य उद्देश म्हणजे आदिवासी आणि ग्रामीण भागातील लोकांच्या हक्कांची आणि संसाधनांची संरक्षण करणे. चळवळीच्या मागे असलेले विचारसरणी आणि आंदोलनांची प्रेरणा गरीब आणि दुर्बल वर्गाच्या असंतोषातून उगम पावलेली आहे.  हि एक एक माओवादी-प्रेरित कम्युनिस्ट चळवळ आहे जी सामाजिक असमानतेविरुद्ध सशस्त्र क्रांतीचा पुरस्कार करते.

2. आणीबाणी निषेध (१९७५- १९७७):

हे आंदोलन सामाजिक व आर्थिक न्यायाच्या लढाईत युवांचा सक्रिय सहभाग दर्शवतात आणि सरकारकडून वाजवी आणि प्रभावी उपाययोजना करण्याची मागणी करतात. या असंतोषाचे आणि निषेधाचे उदाहरणे स्पष्ट करतात की भारतातील युवा वर्ग समाजातल्या विविध समस्यांविरोधात आवाज उठवण्यासाठी आणि त्यांच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी सजग आणि सक्रिय आहे. उदाहरणार्थ, सरकारने लादलेल्या आणीबाणीच्या विरोधात निदर्शने सुरू झाली ज्याने नागरी स्वातंत्र्य निलंबित केले.

3. मंडल आयोग निषेध (1990):

तत्कालीन पंतप्रधान वि. पी. सिंग यांच्या नेतृत्वाखाली केंद्र सरकारने आरक्षण वाढवले. या निर्णयामुळे मोठ्या प्रमाणात असंतोष आणि विरोधाची लाट उभी राहिली. इतर मागासवर्गीय (ओबीसी) साठी सरकारी नोकऱ्या आणि शिक्षणातील आरक्षणाविरुद्ध व्यापक निषेध उफाळून आला, काहीं जणांनी हे उच्च जातींसाठी अन्यायकारक मानले. विशेषतः शैक्षणिक आणि सरकारी सेवांमध्ये आरक्षणाच्या वाढीचा विरोध करणाऱ्या युवकांनी देशभरात मोठ्या प्रमाणावर निषेध व्यक्त केला. दिल्ली, कानपूर, आणि मुंबईसह इतर शहरांमध्ये विद्यार्थ्यांनी रस्त्यावर उतरून धरणे आणि प्रदर्शन केले.

4. अण्णा हजारे भ्रष्टाचार विरोधी आंदोलन (२०११):

2011 मध्ये भ्रष्टाचारविरोधी जनलोकपाल कायदा लागू करण्याची मागणी केली आणि दिल्लीतील जंतर मंतरवर धरणे आंदोलन केले. सामाजिक कार्यकर्ते अण्णा हजारे यांच्या नेतृत्वाखालील भ्रष्टाचार विरोधी कायद्याची मागणीसाठी  देशव्यापी आंदोलन हाती घेण्यात आले होते. विशेषतः युवा वर्गाने या आंदोलनात सक्रियपणे सहभाग घेतला. आंदोलनाने भारतीय समाजात भ्रष्टाचार विरोधातील जागरूकता वाढवली आणि सर्व स्तरांवरील सरकारी अधिकाऱ्यांच्या कामकाजात पारदर्शकतेची आवश्यकता स्पष्ट केली. यामुळे युवांचा सामाजिक व राजकीय भागीदारीत सहभाग वाढवला.

5. निर्भया निषेध (२०१२):

दिल्लीतील एका तरुणीवरील क्रूर सामूहिक बलात्कार आणि हत्येनंतर, लैंगिक हिंसाचाराच्या विरोधात कठोर कायदे करण्याची मागणी करत मोठ्या प्रमाणात निदर्शने झाली. या आंदोलनाने युवांच्या सामूहिक आणि सक्रिय सहभागाद्वारे सामाजिक व कायदेशीर बदलांसाठी दबाव निर्माण केला. 2013 मध्ये निर्भया प्रकरणावर आधारित 'निर्भया कायदा' लागू करण्यात आला, ज्यात महिलांच्या सुरक्षेसाठी कठोर उपाययोजना केल्या गेल्या. या आंदोलनाने समाजातल्या लैंगिक हिंसाचारावर प्रकाश टाकला आणि भारतातील युवा वर्गाच्या सामाजिक व राजकीय जागरूकतेचा एक उत्कृष्ट उदाहरण प्रदान केले.

6. जाट आंदोलन (२०१६) :

जाट समाजातील तरुणांनी आरक्षणासाठी रस्त्यावर उतरून आंदोलन केले. युवकांमध्ये असंतोषाचे मुख्य कारण म्हणजे आरक्षणाच्या तत्त्वावरील असमाधान आणि सरकारी धोरणांविषयी नाराजी. आंदोलनाचे आयोजन आणि नेतृत्व मुख्यतः युवा जाट नेत्यांनी केले. जाट आंदोलनाने भारतातील युवा असंतोषाच्या स्वरूपाचे एक उदाहरण दर्शवले, जिथे समाजातील विविध वर्गांच्या आरक्षणाच्या मागणीवर जोरदार प्रतिक्रिया उमठली.

7. नागरिकत्व सुधारणा कायदा (२०१९) :

नागरिकत्व सुधारणा कायदा (CAA) आणि राष्ट्रीय नागरिक रजिस्टर (NRC) यांच्या विरोधात भारतभरात मोठ्या प्रमाणावर आंदोलन झाली. यामध्ये युवांनी आपल्या नागरिकत्वाच्या अधिकारांचे रक्षण करण्यासाठी विविध मोर्चे आणि प्रदर्शनांचे आयोजन केले. नागरिकत्व सुधारणा कायद्याला विरोध करत अनेक तरुणांनी देशभर आंदोलने केली.

 

8. शेतकरी आंदोलन (२०२०) :

कृषी कायद्याला विरोध करत शेतकर्यांनी दिल्लीत मोठ्या प्रमाणावर आंदोलन केले. या आंदोलनाला मोठ्या प्रमाणात तरुण वर्ग सहभागी झाला होता. शेतकऱ्यांनी कृषी सुधारणा कायद्यांविरोधात दिल्लीसह विविध ठिकाणी मोठ्या प्रमाणावर आंदोलन केले. या आंदोलनात शेतकरी आणि त्यांच्या कुटुंबीयांनी आपल्या हक्कांसाठी आणि शेतमालाच्या किंमतीसाठी संघर्ष केला.

तरुण अशांततेचे परिणाम:

1.  धोरणात बदल:

तरुण वर्ग समाजाच्या विकासात महत्त्वपूर्ण भूमिका निभावतो, पण अशांततेचे विविध कारणे, जसे की बेरोजगारी, शिक्षणातील अडचणी आणि सामाजिक असमानता, या वर्गातील असंतोषाला जन्म देतात. हे असंतोष अनेक वेळा संघर्ष, आंदोलने आणि धोरणात बदलांची मागणी करत असतो. जसे की, तरुणांच्या चळवळी सरकारवर भ्रष्टाचार किंवा महिलांवरील हिंसाचारावरील कायदे मजबूत करण्यासाठी सकारात्मक बदल करण्यासाठी दबाव आणू शकतात. यामुळे समाजातील स्थैर्य आणि विकास सुनिश्चित करण्यास मदत होते.

2. वाढलेला राजकीय सहभाग:

सध्याच्या काळात तरुण वर्गाची अशांतता आणि असंतोष अनेक राजकीय आणि सामाजिक बदलांचे संकेत आहेत. या अशांततेचा एक महत्वाचा परिणाम म्हणजे तरुणांचा वाढलेला राजकीय सहभाग. बेरोजगारी, सामाजिक असमानता आणि शिक्षणाच्या अडचणी यामुळे निर्माण झालेल्या असंतोषामुळे तरुण वर्गाने राजकीय प्रक्रियांमध्ये सक्रिय भाग घेणे सुरू केले आहे. वाढलेली जागरूकता आणि सक्रियता यामुळे तरुणांचा राजकीय प्रक्रियेत सहभाग वाढू शकतो. जसे की, तरुणांचे मतदान प्रमाण वाढले आहे आणि ते त्यांचे हक्क आणि स्वारस्य दाखवत आहेत. नवे राजकीय पक्ष आणि चळवळी तरुणांनी चालवलेले आहेत, ज्यामुळे राजकीय दृष्टिकोनात नवीन विचार आणले जातात.

3. सामाजिक सुधारणा:

सामाजिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेत तरुण वर्गाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते आणि त्यांच्या अशांततेने समाजात मोठे बदल घडवून आणले आहेत. तरुण अशांततेच्या विविध कारणांमुळे, जसे की आर्थिक असमानता, बेरोजगारी आणि सामाजिक अन्याय, त्यांच्यात असंतोष निर्माण झाला आहे. या असंतोषाच्या फलस्वरूप, तरुण वर्गाने सामाजिक सुधारणा करण्यासाठी सक्रियपणे पुढाकार घेतला आहे. जसे की, युवा चळवळी सामाजिक असमानता अधोरेखित करू शकतात आणि शिक्षण आणि रोजगार संधी यांसारख्या क्षेत्रात सुधारणा घडवून आणू शकतात. सामाजिक सुधारणा म्हणजे केवळ धोरणात्मक बदल नाही, तर समाजातील प्रत्येक घटकाच्या जीवनात सुधारणा घडवण्याची प्रक्रिया आहे. तरुण अशांततेचे परिणाम म्हणून आलेले सामाजिक बदल समाजातील समावेश, समानता आणि न्याय यासाठी एक महत्त्वाचा टप्पा ठरू शकतात.

4. सामाजिक अशांतता आणि हिंसाचार:

बेरोजगारी, शिक्षणाच्या अडचणी आणि सामाजिक असमानता यामुळे तरुणांमध्ये असंतोष वाढला आहे. हा असंतोष कधी कधी सामाजिक अशांततेला आणि हिंसाचाराला जन्म देतो, ज्याचा व्यापक परिणाम समाजावर होतो. यामध्ये आंदोलने, सामाजिक संघर्ष आणि हिंसक क्रियाकलापांचा समावेश असतो, ज्यामुळे समाजातील स्थैर्य आणि सुरक्षेवर प्रतिकूल परिणाम होतो. काही घटनांमध्ये, तरुण अशांतता हिंसा आणि मालमत्तेच्या नुकसान करू शकते.

        थोडक्यात, भारतातील तरुण वर्ग हा सामाजिक बदलासाठी एक प्रभावशाली शक्ती आहे. त्यांची सक्रियता अधिक न्याय आणि न्याय्य समाजाची गरज अधोरेखित करते. तरुणांच्या अशांततेची कारणे समजून घेऊन आणि विधायक संवादात हस्तक्षेप करून भारत आपल्या तरुण लोकसंख्येच्या क्षमतेचा उज्वल भविष्य घडवण्यासाठी उपयोग करू शकतो.

स्वयं-अध्ययनासाठी प्रश्न

खालीलपैकी योग्य पर्याय निवडा.

1.         आधुनिक युगात लग्नाशिवाय पर्याय म्हणून ----- ---- या संकल्पनेकडे पाहिले जाते.

1.         लिव फोर रिलेक्षेशन     ब. लिव इन रिलेशन्स     क. लिव फोर रिलेशन्स     ड. लिव इन  रिलेक्षेशन

2.          शिक्षणाच्या  --------मुळे देशातील गरीब वर्ग शिक्षणापासून वंचित राहण्याचा प्रमाण वाढत आहे.

1.         उदारीकरण ब. अलगीकरण  क. बाजारीकरण ड. जागतिकीकरण

3.         ------- आधारित शिक्षण प्रणालीच्या कमतरतेमुळे बेरोजगारी वाढली आहे.

1.         कौशल्य                 ब. तंत्रज्ञान             क. समूह               ड. कार्यानुभव

4.         २०२३ च्या आकडेवारीनुसार २५ ते २९ या वयोगटातील ------- टक्के तरुण बेरोजगार आहेत.

1.         १४.३१%                ब. १४.३२%            क. १४.३३%                         ड. १४.३४%

5.         -------- या व्याधीबद्दल मौन बाळगले जाते.

1.         शारीरिक               ब. मानसिक          क. सामाजिक        ड. आर्थिक

6.         अनुवंशिकता ------- या दृष्टीकोनातून अभ्यासले जाते.

1.         सामाजिक             ब. जैविक               क. मानसिक         ड. शारीरिक

7.         नवीन आकडेवारीनुसार ------- टक्के गुन्हेगार शहरीभागात आहेत.

1.         ३८%                      ब. ३९% क. ६१%                ड. ६२%

8.         २०१९ च्या अहवालानुसार ------- टक्के लोक अल्कोहोलचे सेवन करतात.

1.         १४.३%                  ब. १४.४%              क.१४.५%              ड. १४.६%

9.         कॅनाबिस हा -------- या अमली पदार्थाचा प्रकार आहे.

1.         दारू          ब. गांजा               क. अफू   ड. भांग

10.     नागरिकत्व सुधारणा कायद्याच्या विरोधात ------ साली युवा असंतोष प्रकट करण्यात आला.

1.         २०१९    ब. २०२०                 क. २०२१              ड. २०२२

उत्तरे :

१. ब. लिव इन रिलेशन्स

२. क. बाजारीकरण

३. अ. कौशल्य

४. क. १४.३३%

५. ब. मानसिक

६. ब. जैविक

७. ड. ६२%

८. ड. १४.६%

९. ब. गांजा

१०.अ. २०१९

एका वाक्यात उत्तरे लिहा.

1.         विवाहापलीकडे जीवनशैली म्हणजे काय?

2.         लिंगोत्तर प्रमाण कसे मोजले जाते?

3.         अमली पदार्थामध्ये समाविष्ट होणारे घटक कोणते?

4.         शारीरिक आणि मानसिक अनारोग्यसाठी प्रमुख कारणीभूत घटक कोणते?

5.         कौशल्य आधारित शिक्षण प्रणाली म्हणजे काय?

6.         युवा असंतोषाची व्याख्या लिहा.

स्वाध्याय

खालील प्रश्नाचे सविस्तर उत्तरे लिहा.

1. विवाह एक गंभीर सामाजिक समस्या यावर सविस्तर विवेचन करा.
2. शैक्षणिक समस्येबाबत आपले विचार स्पष्ट करा.
3. बेरोजगारी तरुणांना भेडसावणारी एक गंभीर सामाजिक समस्या यावर परीक्षण करा.
4. बदलती जीवनशैली आणि शारीरिक व मानसिक समस्या या विषयावर आपले मत मांडा.
5. गुन्हेगारी वर्तनाचे सिद्धांत स्पष्ट करून त्याला कारणीभूत ठरणाऱ्या घटकाबाबत भाष्य करा.
6. अमली पदार्थाचे सेवन आणि आजचा युवक याबाबात मांडणी करा.
7. युवा असंतोष यावर सविस्तर चर्चा करा.

 

संदर्भ ग्रंथ :

1. Nandini Deo and Diego Maiorano(2023), "Youth in India: Aspirations, Attitudes, Anxieties"  
2. Shyam Sundar Saini(2022), "Youth Unemployment in India: Problems and Prospects"
3. Rao, V. (2020). Marriage and Family in India: Issues and Trends. SAGE Publications India.
4. Kumar, S. (2021). Youth, Education, and Aspirations: Exploring Identity and Inequality in India. Routledge.
5. Singh, G., & Dhillon, S. (2022). Drug Abuse Among Indian Youth: Causes, Consequences, and Control. Atlantic Publishers.
6. Shrivastava, A. (2021). Youth and Crime in India: Social and Psychological Perspectives. Oxford University Press.
7. Dey, S. (2020). Youth Unrest in India: Causes and Consequences. Rawat Publications.
8. Bhattacharya, R., & Das, A. (2022). Youth and Mental Health in India: Challenges and Interventions. Springer.
9. "वयाच्या वळणावर" - डॉ. श्री. न. निंदा
10. "आयुष्य आणि त्याचे अर्थ" - डॉ. सुहास पाटील
11. "युवा मनाची समज" - डॉ. विजय जाधव"आत्ममूल्यमापन" - डॉ. अभय बाळ