SEC- II INTRODUCTION TO SOCIAL AUDIT- II

  

प्रश्न – 1: "जेंडर आणि लेबर ऑणडट' हे सामाणजक लेखापरीक्षिाचे प्रकार णिशद करा? प्रस्तािना:

सामाणजक लेखापरीक्षि लिणचक असतात, म्हिून संस्था अनेकदा त्ांच््ा णिणशष्ट गरजांनुसार सामाणजक लेखापरीक्षि त्ार करतात. सामाणजक लेखापरीक्षि त्ांच््ा उणिष्टांिर आणि पद्धतींिर आधाररत

िेगिेगळ््ा प्रकारचे असते. त्ामध््े

1. अनुपालन लेखापरीक्षि: संस्थेच््ा कृती का्देशीर णकंिा णन्ामक आिश््कतांनुसार आहेत

्ाची खात्री करते.

2. का्यप्रदशयन लेखापरीक्षि: का्यक्रम णकंिा प्रकलपांची का्यक्षमता आणि पररिामकारकता मूल्ांकन करते.

3. भागधारक लेखापरीक्षि: भागधारकांच््ा समाधानािर आणि त्ांच््ा सहभागािर लक्ष केंणित करते.

4. प्ायिरिी् लेखापरीक्षि: प्ायिरिािर होिारा पररिाम आणि प्ायिरिी् धोरिांचे पालन ्ांचे

परीक्षि करते.

5. समुदा् लेखापरीक्षि: संस्थेच््ा णक्र्ाकलापांमुळे समुदा्ाला कोिते फा्दे णकंिा आव्हाने अनुभिता ्ेतात ते पाहते.

6. णलंगभाि लेखापरीक्षि: णलंग समानता आणि समािेशकतेच््ा दृष्टीने धोरिे आणि पद्धतींचे मूल्ांकन करते.

7. कामगार लेखापरीक्षि: हे कामगार का्दे आणि णन्मांचे संस्थेच््ा अनुपालनाचे पद्धतशीर पुनरािलोकन आहे.

आपि प्रस्तुत णिष्ात, णलंगभाि लेखापरीक्षि आणि कामगार लेखापरीक्षि ्ाचा थोडक््ात आढािा घेिार आहोत.

§ ललिंगभाव लेखापरीक्षण: Gender Audit

णलंगभाि ऑणडट हा सामाणजक ऑणडटचा एक प्रकार आहे,जो संस्थेच््ा धोरिांमध््े, पद्धतींमध््े आणि संस्कृतीमध््े लैंणगक समानता णकती प्रभािीपिे समाणिष्ट केली जाते ्ाचे मूल्ांकन करतो. णलंगभाि लेखापरीक्षि: णलंग समानता आणि समािेशकतेच््ा दृष्टीने धोरिे आणि पद्धतींचे मूल्ांकन करते.

णलंगभाि लेखापरीक्षिाचा उिेश:

1. संस्थेची धोरिे णलंग-संिेदनशील आहेत की नाही ्ाचे मूल्ांकन करिे.

2. णलंग समानतेतील अडथळे ओळखिे आणि त्ांचे णनराकरि करिे.

3. समािेशकतेला प्रोतसाहन देिे आणि संधी आणि उपचारांमध््े णनष्पक्षता सुणनणित करिे.

णलंगभाि लेखापरीक्षिाची मुख्् का्यक्षेत्र

1. भरती पद्धती आणि का्यबलात णलंग संतुलन.

2. सिय णलंगांसाठी समान िेतन आणि फा्दे.

3. मातृति/णपतृति रजा आणि बालसंगोपन ्ासारख््ा सुणिधांची उपलब्धता.

4. कामाच््ा णठकािी छळ धोरिे आणि तक्रार ्ंत्रिा.

5. सिय णलंगांसाठी नेतृति आणि कररअर िाढीच््ा संधी. णलंगभाि लेखापररक्षिाची प्रणक्र्ा

1. धोरिांचा आढािा: णलंग संिेदनशीलतेसाठी मानि संसाधन धोरिे, कामाच््ा णठकािी पद्धती आणि संघटनातमक मागयदशयक तत्तिांचे णिश्लेषि करिे.

2. डेटा गोळा करिे: सिेक्षिे, फोकस ग्रुप णकंिा मुलाखतींद्वारे कमयचाऱ्ांचा अणभप्रा् गोळा करिे.

3. प्रणतणनणधतिाचे मूल्ांकन करिे: णिणिध भूणमका आणि णनिय् घेण््ाच््ा पदांिर णलंगांचे प्रणतणनणधति तपासिे.

4. अहिाल णनष्कषय: अंतर, असमानता आणि सुधारिा करण््ासाठी क्षेत्रे हा्लाइट करिे.

5. बदल अंमलात आििे: अणधक समािेशक आणि समान कामाचे िातािरि णनमायि करण््ासाठी

कृती्ोग्् पािले णशफारस करिे. णलंगभाि लेखापरीक्षिाचे फा्दे

णलंगभाि लेखापरीक्षिा केल्ाने संस्था आणि समाजाला अनेक प्रकारचे फा्दे णमळतात. त्ामध््े

1. णलंग समानतेला प्रोतसाहन णमळते. णलंगभाि लेखापरीक्षि हें धोरिे, पद्धती आणि कामाच््ा णठकािी संस्कृतीतील असमानता ओळखण््ास आणि त्ांचे णनराकरि करण््ास मदत करते. णलंगभाि लेखापरीक्षिा भरती, पदोन्नती आणि नेतृति भूणमकांमध््े सिय णलंगांसाठी समान संधी सुणनणित करते.

2. णलंगभाि लेखापरीक्षि हें संघटनातमक प्रणतष्ठा सुधारते. णनष्पक्षता आणि समािेशकतेसाठी

िचनबद्धता प्रदणशयत करते, कमयचारी, ग्राहक आणि भागधारकांमध््े सद्भािना णमळिते.

3. णलंगभाि लेखापरीक्षि हेंकमयचाऱ्ांचे मनोबल िाढिते. णलंगभाि लेखापरीक्षि हें एक सहाय््क आणि समािेशक िातािरि त्ार करते णजथे सिय कमयचाऱ्ांना मूल्िान आणि आदर िाटतो, ज््ामुळे नोकरीचे समाधान आणि उतपादकता िाढते.

4. णलंगभाि लेखापरीक्षि हेंअनुपालन िाढिते. णलंग समानतेशी संबंणधत का्देशीर आणि णन्ामक आिश््कतांचे पालन सुणनणित करते, खटले णकंिा दंडाचा धोका कमी करते.

5. णलंगभाि लेखापरीक्षि हें निोपक्रम िाढिते. णलंगभाि लेखापरीक्षि हेंणिणिध आणि समािेशक संघ अणद्वती् दृणष्टकोन आितात, सजयनशीलता आणि चांगल्ा णनिय्क्षमतेला चालना देतात.

6. सामुदाण्क प्रभाि मजबूत करते. णलंगभाि लेखापरीक्षि हेंसमानता आणि सक्षमीकरिाच््ा व््ापक सामाणजक उणिष्टांमध््े ्ोगदान देऊन, इतरांसाठी एक उदाहरि मांडते.

णलंगभाि लेखापरीक्षिाची उदाहरिे

णिणिध संदभाांमध््े केलेल्ा णलंग लेखापरीक्षिाची काही उदाहरिे पुढीलप्रमािे

1. आंतरराष्री् कामगार संघटना (ILO) ने त्ांच््ा धोरिांमध््े, का्यक्रमांमध््े आणि संघटनातमक संस्कृतीमध््े णलंग समानता णकती चांगल्ा प्रकारे समाणिष्ट केली आहे ्ाचे मूल्ांकन करण््ासाठी सहभागी णलंग लेखापरीक्षि लागू केले आहे. ्ा लेखापरीक्षिांमध््े कमयचाऱ्ांचा सहभाग आणि अंतर ओळखिे आणि सुधारिांची णशफारस करिे समाणिष्ट आहे.

2. भारतातील दत्ताजीराि कदम कला, णिज्ञान आणि िाणिज्् महाणिद्याल्ासारख््ा

महाणिद्याल्ांनी नोंदिी, णशक्षकांमधील णलंग गुिोत्तर आणि णक्र्ाकलापांमध््े सहभाग

्ासारख््ा णलंग-संिेदनशील िैणशष्टट्ांचे मूल्ांकन करण््ासाठी णलंग लेखापरीक्षि केले आहे. ते सुरक्षा उपा् आणि णलंग संिेदनशीलता का्यक्रमांचे देखील मूल्ांकन करतात.

3. काही भारती् कंपन््ा समान िेतन, नेतृति भूणमकांमध््े प्रणतणनणधति आणि छळमुक्त का्यस्थळ सुणनणित करण््ासाठी णलंग लेखापरीक्षिांचा िापर करतात. हे लेखापरीक्षि संस्थांना णलंग समानतेसाठी जागणतक मानकांशी जुळिनू घेण््ास मदत करतात.

4. अणकना मामा िा आणिका सारख््ा स्ि्ंसेिी संस्थांनी णलंग-प्रणतसाद धोरिांमधील अंतर ओळखण््ासाठी णलंग ऑणडटचा िापर केला आहे, णिशेषतः शेती आणि णन्ायत उतपादनासारख््ा उद्योगांमध््े. ्ा ऑणडटचा उिेश मणहलांसाठी काम करण््ाची पररणस्थती सुधारिे आहे.

§ कामगार लेखापरीक्षण – labor Audit

कामगार लेखापरीक्षि म्हिजे एखाद्या संस्थेने कामगार का्दे, धोरिे आणि पद्धतींचे पालन केले आहे की नाही ्ाचा आढािा णकंिा मूल्ांकन. त्ाचे प्राथणमक उणिष्ट कमयचाऱ्ांचे हक्क आणि कल्ाि संरणक्षत आहे आणि कामाचे णठकाि का्देशीर मानकांचे पालन करते ्ाची खात्री करिे आहे.

कामगार लेखापरीक्षिाचे उिेश:

1. कामगार का्दे आणि णन्मांचे पालन तपासिे.

2. मानि संसाधन धोरिे आणि पद्धतींमध््े सुधारिा करण््ाचे क्षेत्र ओळखिे.

3. कमयचाऱ्ांचे हक्क आणि कल्ाि ्ांचे रक्षि करिे.

 

कामगार लेखापरीक्षिाची मुख्् का्यक्षेत्र:

1. रोजगार करार, िेतन, कामाचे तास आणि ओव्हरटाइम.

2. कामाच््ा णठकािी आरोग्् आणि सुरक्षा मानके.

3. भणिष्् णनिायह णनधी, णिमा आणि रजा हक्कांसह कमयचाऱ्ांचे फा्दे.

4. कामाच््ा णठकािी छळ रोखिे आणि तक्रार णनिारि ्ंत्रिा.

 

कामगार लेखापररक्षिाची प्रणक्र्ा:

1. कामगार लेखापररक्षिाची त्ारी करिे ऑणडटची व््ाप्ती आणि उणिष्टे पररभाणषत केली जातात

2. डेटा संकलन करण््ाबरोबरच रोजगार नोंदी आणि धोरिे ्ासारख््ा कागदपत्रांची पुनरािलोकन

करिे, मुलाखती घेिे आणि कामाच््ा णठकािी सुणिधांना भेट देिे.

3. कामगार का्दे आणि संघटनातमक धोरिांशी णनष्कषाांची तुलना आणि णिश्लेषि करिे.

4. अहिाल त्ार करून त्रुटींिर प्रकाश टाकिे आणि सुधारातमक कृती सुचििे.

5. णशफारसी प्रभािीपिे अंमलात आिल्ा जातात ्ाची खात्री करिे ि त्ासाठी पाठपुरािा करिे

कामगार लेखापरीक्षिाचे फा्दे

कामगार लेखापरीक्षि हे संस्था, कमयचारी आणि एकूिच कामाच््ा णठकािी असलेल्ा िातािरिाला अनेक फा्दे देते. ्ेथे प्रमुख फा्दे आहेत:

1. का्देशीर अनुपालन सुणनणित करते: संघटनांना कामगार का्द्यांचे पालन करण््ास मदत करते, दंड, का्देशीर िाद आणि प्रणतष्ठेला हानी पोहोचण््ाचा धोका कमी करते.

2. कमयचाऱ्ांच््ा हक्कांचे संरक्षि करते: कमयचाऱ्ांच््ा कल्ािासाठी ्ोग्् िेतन, ्ोग्् कामाचे

तास आणि ्ोग्् फा्दे सुणनणित करते.

3.  कामाच््ा णठकािी सुरणक्षततेला प्रोतसाहन देते: सुरणक्षततेचे धोके ओळखते आणि सुरणक्षत कामाचे

िातािरि णनमायि करण््ासाठी आरोग्् आणि सुरक्षा मानकांचे पालन सुणनणित करते.

4. का्यक्षमता िाढिते: मानि संसाधन धोरिे आणि पद्धती सुव््िणस्थत करते, ऑपरेशनल का्यक्षमता आणि कमयचारी उतपादकता सुधारते.

5. कमयचाऱ्ांचा णिश्वास णनमायि करते: पारदशयकता आणि णनष्पक्षतेला प्रोतसाहन देऊन, कामगार लेखापरीक्षि संस्थे आणि णतच््ा कमयचाऱ्ांमध््े सकारातमक संबंध णनमायि करते.

6. प्रणतष्ठा सुधारते: संस्थेची नैणतक पद्धतींबिलची िचनबद्धता दशयिते, भागधारकांमध््े आणि

समुदा्ामध््े णतची प्रणतमा सुधारते.

कामगार लेखापरीक्षिाची काही उदाहरिे

णिणिध संदभाांमध््े केलेल्ा कामगार लेखापरीक्षिाची काही उदाहरिे ्ेथे आहेत:

1. कॉपोरेट क्षेत्र: अनेक कंपन््ा णकमान िेतन का्दा, कमयचारी भणिष्् णनिायह णनधी का्दा आणि कारखाने का्दा ्ासारख््ा कामगार का्द्यांचे पालन सुणनणित करण््ासाठी कामगार लेखापरीक्षि करतात. उदाहरिाथय, लेखापरीक्षि बहुतेकदा ्ोग्् िेतन दे्के पडताळिे, कामाच््ा

िेळेच््ा णन्मांचे पालन करिे आणि कामाच््ा णठकािी सुरणक्षतता सुणनणित करिे ्ािर लक्ष केंणित करते.

2. बांधकाम उद्योग: बांधकाम प्रकलपांमधील कामगार लेखापरीक्षि अनेकदा इमारत आणि इतर बांधकाम कामगार का्द्याचे पालन तपासते. हे लेखापरीक्षि कामगारांना सुरक्षा उपकरिे, ्ोग््

िेतन आणि कल्ािकारी फा्दे प्रदान केले जातात ्ाची खात्री करतात.

3. उतपादन क्षेत्र: उतपादन ्ुणनटटसमध््े, अणग्नसुरक्षा उपा् आणि स्िच्छ णपण््ाचे पािी आणि स्िच्छता सुणिधांची तरतूद ्ासारख््ा आरोग्् आणि सुरक्षा मानकांचे पालन तपासण््ासाठी कामगार लेखापरीक्षि केले जाते.

4. एनजीओ आणि सामाणजक उपक्रम: गैर-सरकारी संस्था अनेकदा कामगार लेखापरीक्षि करतात जेिेकरून कामगारांना, णिशेषतः हस्तकला णकंिा शेतीसारख््ा क्षेत्रात, णजथे अनौपचाररक कामगार सामान्् आहेत, त्ांच््ाशी ्ोग्् िागिूक णमळािी.

5. सरकारी उपक्रम:सरकारी संस्था कापड, खािकाम आणि आ्टी सारख््ा उद्योगांमध््े कामगार का्द्यांचे पालन होत आहे का ्ािर लक्ष ठेिण््ासाठी कामगार ऑणडट करू शकतात. हे ऑणडट उललंघन ओळखण््ास आणि चांगल्ा कामाच््ा पररणस्थतीला प्रोतसाहन देण््ास मदत करतात.