Lifestyle and Health module -02

 पारंपारिक जीवनशैली व आरोग्य :

पारंपारिक जीवनशैली म्हणजे अशी जगण्याची पद्धत जी निसर्गाच्या सान्निध्यात असते आणि ज्यामध्ये आपल्या पूर्वजांनी पिढ्यानपिढ्या जोपासलेल्या सवयी, आहारविहार आणि मूल्यांचा अवलंब केला जातो.

या जीवनशैलीत प्रामुख्याने सेंद्रिय आणि ताज्या अन्नाचा वापर, शारीरिक श्रमावर आधारित दैनंदिन कामे, निसर्गाच्या चक्रानुसार (सूर्योदय आणि सूर्यास्त) चालणारी दिनचर्या आणि मजबूत सामाजिक व कौटुंबिक नातेसंबंध यांचा समावेश असतो.

या जीवनशैलीचा मानवी आरोग्यावर सकारात्मक आणि नकारात्मक असे दोन्ही प्रकारचे प्रभाव पडतात. त्याचे सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

 आरोग्यावरील सकारात्मक प्रभाव

ü  सकस आणि नैसर्गिक आहार: पारंपारिक जीवनशैलीत स्थानिक पातळीवर पिकवलेले, ऋतूनुसार मिळणारे आणि घरी शिजवलेले ताजे अन्न खाण्यावर भर असतो. यात जंक फूड, रसायने किंवा प्रिझर्व्हेटिव्ह्ज (Preservatives) नसतात, ज्यामुळे शरीराला आवश्यक पोषणमूल्ये मिळतात आणि पचनसंस्था निरोगी राहते.

ü  शारीरिक तंदुरुस्ती: शेतीची कामे, पायी चालणे, घरगुती कामे (उदा. जात्यावर दळणे, पाणी भरणे) यामुळे शरीराचा भरपूर व्यायाम होतो. या नैसर्गिक शारीरिक श्रमामुळे लठ्ठपणा, हृदयविकार आणि मधुमेहासारख्या आजारांचा धोका कमी होतो.

ü  उत्तम मानसिक आरोग्य: या जीवनशैलीत एकत्र कुटुंब पद्धती आणि मजबूत समाजव्यवस्था असते. लोकांशी असलेला थेट संवाद आणि भावनिक आधार यामुळे एकाकीपणा, ताणतणाव आणि नैराश्ययांसारख्या मानसिक समस्या कमी जाणवतात.

ü  नैसर्गिक झोपेचे चक्र: 'लवकर निजे, लवकर उठे' या उक्तीनुसार पारंपारिक दिनचर्या निसर्गाच्या चक्राशी जोडलेली असते. वेळेवर झोपल्यामुळे आणि उठल्यामुळे शरीराला पुरेशी विश्रांती मिळते, ज्यामुळे शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते.

ü  नैसर्गिक रोगप्रतिकारक शक्ती : निसर्गात, मातीत आणि शेती-प्राण्यांच्या सान्निध्यात जास्त वेळ घालवल्यामुळे शरीराला विविध नैसर्गिक घटकांचा संपर्क मिळतो. यामुळे शरीरातील 'मायक्रोबायोम' -उपयुक्त जिवाणू समृद्ध होतो, ज्यामुळे नैसर्गिक रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते आणि आधुनिक जीवनशैलीत आढळणाऱ्या ॲलर्जीचे प्रमाण कमी होते.

ü  डिजिटल ताणतणावाचा अभाव : मोबाईल, टीव्ही किंवा लॅपटॉप यांसारख्या आधुनिक उपकरणांचा वापर कमी किंवा अजिबात नसल्याने डोळ्यांचे आरोग्य चांगले राहते. रात्री कृत्रिम प्रकाशाचा त्रास नसल्याने मेंदूला शांतता मिळते आणि गाढ झोप लागते.

ü  सूर्यप्रकाशाचा मुबलक फायदा (Vitamin D): बहुतांश दैनंदिन कामे घराबाहेर आणि मोकळ्या हवेत होत असल्याने शरीराला नैसर्गिकरीत्या सकाळचे कोवळे ऊन मिळते. यामुळे 'ड' जीवनसत्त्व (Vitamin D) मुबलक प्रमाणात तयार होते, जे हाडांच्या मजबुतीसाठी आणि मानसिक आरोग्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

ü  सामूहिक आधार आणि मानसिक सुरक्षितता: पारंपारिक समाजरचनेत सण, उत्सव आणि सुख-दुःखात संपूर्ण गाव किंवा समाज एकत्र येतो. या भक्कम सामूहिक पाठिंब्यामुळे व्यक्तीला एकटेपणा जाणवत नाही, ज्यामुळे आधुनिक काळातील नैराश्य आणि ताणतणाव यांवर नैसर्गिकरित्या मात करता येते.

 

 

 

 

आरोग्यावरील नकारात्मक प्रभाव

ü  आधुनिक वैद्यकीय उपचारांचा अभाव: पारंपारिक जीवनशैलीत अनेकदा घरगुती उपाय किंवा पारंपारिक औषधांवर जास्त अवलंबून राहावे लागते. गंभीर आजार, अपघात किंवा साथीच्या रोगांच्या वेळी आधुनिक वैद्यकीय सुविधा  वेळेवर न मिळाल्यास जीवितहानीचा धोका वाढतो.

ü  अतिश्रमामुळे होणारी शारीरिक झीज: आधुनिक यंत्रांचा वापर कमी असल्यामुळे सर्व कामे अंगमेहनतीने करावी लागतात. सततच्या आणि अति कष्टाच्या कामांमुळे उतारवयात सांधेदुखी, पाठदुखी आणि स्नायूंचे गंभीर आजार उद्भवू शकतात.

ü  श्वसनाचे आजार (विशेषतः महिलांमध्ये): पारंपारिक पद्धतीने स्वयंपाक करण्यासाठी लाकूड किंवा शेणाच्या गोवऱ्या वापरून चूल पेटवली जाते. चुलीच्या धुरामुळे घरातील महिलांना आणि लहान मुलांना अस्थमा (दमा) किंवा फुफ्फुसांचे गंभीर आजार होण्याचा मोठा धोका असतो.

ü  स्वच्छता आणि पिण्याच्या पाण्याची समस्या: अनेक पारंपारिक किंवा ग्रामीण व्यवस्थांमध्ये सांडपाण्याची योग्य विल्हेवाट, आधुनिक शौचालयांचा अभाव आणि अशुद्ध पिण्याचे पाणी यामुळे कॉलरा, टायफॉइड आणि पोटाचे आजार वेगाने पसरू शकतात.

ü  आहारातील समतोलाचा अभाव: काही पारंपारिक आहारात विशिष्ट पोषक तत्त्वांचा अभाव असू शकतो. उदा. काही ठिकाणी आहारात फक्त पिष्टमय पदार्थांचा जास्त वापर असतो आणि प्रथिनांची कमतरता असते, ज्यामुळे कुपोषण होऊ शकते.

ü  अंधश्रद्धा आणि अवैज्ञानिक उपचार : अनेकदा गंभीर आजार, सर्पदंश किंवा मानसिक आजारांवर (उदा. फेफरे/Fit येणे) त्वरित वैद्यकीय उपचार घेण्याऐवजी मांत्रिक, देवऋषी किंवा अवैज्ञानिक गावठी उपायांवर अवलंबून राहण्याची प्रवृत्ती असते. उपचारास होणाऱ्या या विलंबामुळे अनेकदा रुग्णाचा नाहक जीव जाऊ शकतो.

ü  माता आणि बालमृत्यूचा धोका: वैद्यकीय सुविधांच्या अभावामुळे पारंपारिक पद्धतीने, प्रशिक्षित डॉक्टरांविना घरीच बाळंतपण करण्याच्या पद्धतीमुळे माता आणि नवजात बालकांना संसर्ग होण्याचा किंवा प्रसंगी मृत्यूचा धोका अधिक असतो.

ü  व्यसनाधीनतेचा प्रभाव : पारंपारिक जीवनशैलीत काही ठिकाणी तंबाखू, मिश्री (तंबाखूची पूड), बिडी, चिलिम किंवा स्थानिक पातळीवर बनवलेली दारू (गावठी दारू) यांचे सेवन करण्याचे प्रमाण जास्त असते. या व्यसनांमुळे तोंडाचा किंवा फुफ्फुसाचा कर्करोग (Cancer) आणि यकृताचे गंभीर आजार होतात.

ü  सामाजिक रूढी आणि मानसिक कोंडी : पारंपारिक समाजात अनेकदा जातीय उतरंड, स्त्रियांवरील कडक बंधने आणि जुन्या रुढी-परंपरांचा पगडा असतो. या सामाजिक बंधनांमुळे, भेदभावामुळे आणि स्वातंत्र्याच्या अभावामुळे समाजातील उपेक्षित घटक आणि स्त्रियांमध्ये तीव्र मानसिक ताणतणाव (Psychological Stress) निर्माण होऊ शकतो.

ü  प्राण्यांकडून पसरणारे आजार : पारंपारिक घरांमध्ये गोठा आणि राहण्याचे ठिकाण जवळ असते. गुरे, शेळ्या-मेंढ्या किंवा कुत्री यांसारख्या प्राण्यांच्या सततच्या संपर्कात राहिल्यामुळे तसेच स्वच्छतेच्या अभावामुळे प्राण्यांकडून माणसांत पसरणाऱ्या आजारांचा (उदा. रेबीज, गोचीड ताप किंवा ब्रुसेलोसिस) धोका वाढतो.

 

निष्कर्ष: पारंपारिक जीवनशैलीत आहार, व्यायाम आणि मानसिक शांती यांसारख्या अनेक चांगल्या गोष्टी आहेत. मात्र, केवळ पारंपारिक पद्धतींवर अवलंबून न राहता, त्यात आधुनिक वैद्यकीय विज्ञान, स्वच्छता आणि तंत्रज्ञानाची योग्य सांगड घातल्यास आपण अधिक निरोगी आणि संतुलित आयुष्य जगू शकतो.

 

आधुनिक जीवनशैली आणि आरोग्य :

 

आधुनिक जीवनशैली म्हणजे अशी जगण्याची पद्धत जी प्रामुख्याने विज्ञान, तंत्रज्ञान, शहरीकरण, वेगवान दिनचर्या आणि औद्योगिक प्रगतीवर आधारित आहे. या जीवनशैलीत शारीरिक श्रमापेक्षा बौद्धिक किंवा बैठे काम करण्यावर जास्त भर असतो. डिजिटल उपकरणांचा वापर, फास्ट फूड, दळणवळणाची आधुनिक साधने आणि प्रगत वैद्यकीय सुविधा ही या जीवनशैलीची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत.

या आधुनिक जीवनशैलीचा मानवी आरोग्यावर सकारात्मक आणि नकारात्मक असा दोन्ही प्रकारे खोलवर परिणाम झाला आहे. त्याचे सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

आरोग्यावरील सकारात्मक प्रभाव:

ü  प्रगत वैद्यकीय सुविधा : आधुनिक वैद्यकीय विज्ञान, रुग्णालये, लसीकरण आणि नवनवीन औषधांमुळे अनेक गंभीर व संसर्गजन्य आजारांवर नियंत्रण मिळवणे शक्य झाले आहे. यामुळे माता व बालमृत्यूचे प्रमाण कमी होऊन माणसाचे सरासरी आयुर्मान वाढले आहे.

ü  आरोग्याविषयी जागरूकता: इंटरनेट आणि माहिती तंत्रज्ञानामुळे आरोग्य, आहार आणि व्यायामाविषयी जगभरातील माहिती सहज उपलब्ध होते. लोक फिटनेस, जिम, योगासने, आणि संतुलित आहाराबाबत अधिक जागरूक झाले आहेत.

ü  स्वच्छता आणि सुरक्षितता : आधुनिक जीवनशैलीत शुद्ध पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची योग्य विल्हेवाट आणि वैयक्तिक स्वच्छतेची प्रगत साधने उपलब्ध असल्याने कॉलरा, टायफॉईड आणि अतिसार यांसारख्या जलजन्य आजारांचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या कमी झाले आहे.

ü  शारीरिक कष्टाची बचत विविध यंत्रे (उदा. वॉशिंग मशीन, मिक्सर, वाहने) आणि तंत्रज्ञानामुळे दैनंदिन कामांमधील अतिशारीरिक कष्ट कमी झाले आहेत. यामुळे शरीराची अवाजवी झीज टळते, वेळेची बचत होते आणि तो वेळ स्वतःच्या विकासासाठी वापरता येतो.

ü  अन्न आणि पोषण विज्ञान आधुनिक विज्ञानामुळे अन्नातील जीवनसत्त्वे आणि खनिजांची कमतरता भरून काढण्यासाठी 'सप्लिमेंट्स' आणि फोर्टिफाईड) अन्नपदार्थ सहज उपलब्ध झाले आहेत, जे विशिष्ट पोषक तत्त्वांची कमतरता दूर करतात.

ü  टेलीमेडिसिन आणि आरोग्य तंत्रज्ञान : आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे स्मार्टवॉच आणि फिटनेस बँड्सचा वापर वाढला आहे, जे हृदयाचे ठोके, रक्तातील ऑक्सिजन, झोपेचा दर्जा आणि चाललेली पावले मोजतात. तसेच, 'टेलीमेडिसिन'मुळे घरबसल्या तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेणे शक्य झाले आहे, ज्यामुळे आजारांचे वेळेवर निदान होते.

ü  मानसिक आरोग्याविषयी मोकळीक: पूर्वी मानसिक आजार किंवा ताणतणाव यावर बोलणे टाळले जायचे. परंतु, आधुनिक काळात समुपदेशन उपचारआणि मानसिक आरोग्याविषयीची जागरूकता वाढली आहे. लोक आता नैराश्यावर उपचार घेण्यासाठी पुढे येत आहेत.

ü  कामाच्या ठिकाणची सुधारणा : कॉर्पोरेट क्षेत्रात आणि आधुनिक कार्यालयांमध्ये कर्मचाऱ्यांच्या शारीरिक आरोग्यासाठी 'एर्गोनॉमिक'  खुर्च्या, पाठीचे आरोग्य जपणारी डेस्कची रचना आणि 'वेलनेस प्रोग्राम्स'  राबवले जात आहेत, ज्यामुळे मानदुखी आणि पाठदुखीचे प्रमाण आटोक्यात ठेवण्यास मदत होते.

ü  व्यायामाचे आणि तंदुरुस्तीचे नवनवीन पर्याय : आधुनिक जीवनशैलीत केवळ चालणे किंवा धावणे यापुरते मर्यादित न राहता झुम्बा, एरोबिक्स, डायट प्लॅन्स, अद्ययावत जिम, आणि मॅरेथॉन यांसारख्या गोष्टींमुळे शारीरिक तंदुरुस्तीकडे लक्ष देण्याचे अनेक मार्ग आणि समुदाय  उपलब्ध झाले आहेत.

 

आरोग्यावरील नकारात्मक प्रभाव

ü  बैठी जीवनशैली आणि आजार : बहुतांश कामे संगणकावर आणि एका जागी बसून केली जात असल्यामुळे शारीरिक हालचाल अत्यंत कमी झाली आहे. परिणामी, लठ्ठपणा, मधुमेह (Type 2 Diabetes), उच्च रक्तदाब आणि हृदयविकार यांसारख्या 'जीवनशैलीशी निगडीत आजारांचे' प्रमाण प्रचंड वाढले आहे.

ü  मानसिक ताणतणाव : वाढती स्पर्धा, कामाचा ताण, आर्थिक उद्दिष्टे आणि विभक्त कुटुंब पद्धती यामुळे माणसाचा भावनिक आधार कमी झाला आहे. नैराश्य चिंता आणि एकाकीपणा यांसारख्या मानसिक समस्या आधुनिक समाजात वेगाने वाढत आहेत.

ü  अयोग्य आहार वेळेच्या अभावी फास्ट फूड, डबाबंद आणि कृत्रिम शीतपेये यांचे सेवन वाढले आहे. यात रसायने, जास्त मीठ ट्रान्स फॅट्स आणि साखर असल्याने पचनसंस्थेचे आजार, कॅन्सरचा धोका आणि चुकीच्या पोषणाच्या समस्या निर्माण होतात.

ü  झोपेच्या समस्या आणि डिजिटल व्यसन : मोबाईल, लॅपटॉप आणि टीव्हीच्या अतिवापरामुळे मेंदूचे आणि झोपेचे नैसर्गिक चक्र बिघडले आहे. अपुरी झोप आणि रात्री उशिरापर्यंत जागण्याच्या सवयीमुळे रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते, चिडचिड वाढते आणि स्मरणशक्तीवर परिणाम होतो.

ü  प्रदूषणाचा धोका : वाढते शहरीकरण, वाहनांचा धूर आणि औद्योगिकीकरणामुळे हवा, पाणी आणि ध्वनी प्रदूषण घातक पातळीवर पोहोचले आहे. यामुळे अस्थमा, फुफ्फुसांचे कर्करोग, ॲलर्जी आणि त्वचेचे विकार मोठ्या प्रमाणावर उद्भवत आहेत.

ü  कुटुंब आणि विवाहसंस्थेतील बदलांचा मानसिक ताण : एकत्र कुटुंब पद्धतीचा ऱ्हास आणि विभक्त कुटुंब  पद्धतीमुळे माणसाचा नैसर्गिक भावनिक आधार कमी झाला आहे. नात्यांमधील वाढती गुंतागुंत, बदलती विवाह व्यवस्था आणि संवादाचा अभाव यामुळे व्यक्तीमध्ये असुरक्षितता, एकाकीपणा आणि तीव्र मानसिक ताणतणाव निर्माण होत आहे.

ü  प्रजनन क्षमतेवरील गंभीर परिणाम : सततचा ताणतणाव, उशिरा लग्न करण्याची पद्धत, व्यायामाचा अभाव आणि जंक फूडमुळे स्त्री-पुरुषांमधील वंध्यत्व, स्त्रियांमधील पीसीओएस (PCOS - आणि संप्रेरकांचे असंतुलन (Hormonal Imbalance) यांसारख्या आरोग्य समस्या आजकाल प्रचंड वाढल्या आहेत.

ü  आभासी जगातील सामाजिक एकाकीपणा : सोशल मीडियावर शेकडो 'फ्रेंड्स' असले तरी प्रत्यक्ष आयुष्यात सुख-दुःख वाटून घेण्यासाठी माणसांची वानवा आहे. यातून 'सायबर बुलिंग', इतरांच्या रंगीबेरंगी आयुष्याशी स्वतःची सतत तुलना करणे आणि 'फोमो' यांसारखे नवीन मानसिक आजार जन्म घेत आहेत.

ü  आधुनिक व्यसने: कामाचा ताण विसरण्यासाठी किंवा आधुनिक जीवनशैलीचा  भाग म्हणून ई-सिगारेट , सिंथेटिक ड्रग्ज, किंवा सुट्ट्यांच्या दिवशी अतिप्रमाणात मद्यपान करणे  यांसारख्या सवयी वाढल्या आहेत. याचा थेट परिणाम मेंदू आणि यकृताच्या कार्यावर होत आहे.

ü  बर्नआउट आणि सततचा थकवा : '२४ तास काम करण्याची संस्कृती'  आणि गळेकापू स्पर्धेमुळे कामाचे तास अनिश्चित झाले आहेत. या सतत उपलब्ध राहण्याच्या दबावामुळे 'बर्नआउट' (शारीरिक, मानसिक आणि भावनिक पातळीवर पूर्णपणे थकून जाणे) ही आधुनिक काळातील एक अतिशय गंभीर आरोग्य समस्या बनली आहे.

निष्कर्ष: आधुनिक जीवनशैलीने आपल्याला प्रगत वैद्यकीय सुविधा आणि सुख-सोयी दिल्या असल्या, तरी बैठी जीवनशैली, प्रदूषण आणि मानसिक ताणतणावामुळे अनेक नवीन आणि गंभीर आजारही निर्माण केले आहेत. निरोगी आयुष्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा आणि सुविधांचा योग्य वापर करून, त्याला पारंपारिक सेंद्रिय आहाराची, पुरेशा झोपेची आणि नियमित व्यायामाची जोड देणे हाच सर्वोत्तम मार्ग आहे.

वर्तमान काळात विज्ञानाने आणि वैद्यकीय क्षेत्राने मोठी प्रगती केली असली, तरी बदललेली जीवनशैली, वाढते प्रदूषण आणि ताणतणाव यामुळे आरोग्याच्या अनेक नवीन आणि गंभीर समस्या निर्माण झाल्या आहेत. यापैकी बहुतांश आजार हे संसर्गजन्य नसून ते आपल्या चुकीच्या सवयींमधून  निर्माण झालेले आहेत.

वर्तमान काळातील प्रमुख आरोग्याच्या समस्या आणि त्यावरील व्यावहारिक उपाय खालीलप्रमाणे आहेत:

वर्तमान काळातील प्रमुख आरोग्याच्या समस्या

 जीवनशैलीशी निगडीत आजार:

ü  लठ्ठपणा आणि मधुमेह : बैठ्या कामाची सवय आणि फास्ट फूडच्या अतिसेवनामुळे वजन वाढण्याचे प्रमाण वेगाने वाढत आहे, ज्यामुळे तरुण वयातच मधुमेहासारखे गंभीर आजार होत आहेत.

ü  हृदयविकार आणि उच्च रक्तदाब : सततचा ताणतणाव, व्यायामाचा अभाव आणि आहारातील अतिरिक्त मीठ/तेल यामुळे उच्च रक्तदाब आणि हृदयविकाराचे झटके (Heart Attacks) येण्याचे प्रमाण तरुणांमध्येही वाढले आहे.

ü  मानसिक आरोग्याच्या समस्या:वाढती स्पर्धा, कामाचा ताण, आर्थिक चिंता आणि सोशल मीडियाच्या अतिवापरामुळे नैराश्य , चिंता  आणि एकाकीपणा यांसारख्या समस्या गंभीर रूप धारण करत आहेत.

ü  हाडांचे आणि स्नायूंचे आजार :दिवसभर कॉम्प्युटरसमोर चुकीच्या पद्धतीत  बसल्यामुळे मानदुखी, पाठदुखी आणि मणक्याचे आजार सर्रास पाहायला मिळतात. तसेच, उन्हात न जाण्यामुळे 'ड' जीवनसत्त्वाची कमतरता निर्माण होऊन हाडे ठिसूळ होत आहेत.

ü  झोपेचे विकार :रात्री उशिरापर्यंत मोबाईल किंवा लॅपटॉप वापरल्यामुळे स्क्रीनमधून निघणाऱ्या निळ्या प्रकाशामुळे  मेंदूचे चक्र बिघडते. यामुळे अनिद्रा आणि अपुऱ्या झोपेच्या समस्या वाढल्या आहेत, ज्यामुळे रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते.

ü  प्रदूषणाशी संबंधित आजार:

ü  वाढत्या हवेच्या आणि ध्वनी प्रदूषणामुळे अस्थमा, फुफ्फुसांचे विकार, ॲलर्जी आणि बहिरेपणा यांसारख्या समस्या शहरी तसेच निमशहरी भागात वाढत आहेत.

ü  कुटुंबव्यवस्थेतील बदल आणि वृद्धांचे आरोग्य: विभक्त कुटुंब पद्धती (Nuclear Families) वाढल्यामुळे आणि तरुण वर्ग रोजगारासाठी स्थलांतरित होत असल्यामुळे वृद्धांच्या आरोग्याकडे आणि त्यांच्या भावनिक सुरक्षेकडे दुर्लक्ष होत आहे. कुटुंबाचा आधार दुरावल्याने वृद्धांमध्ये एकाकीपणा, नैराश्य आणि योग्य वेळेवर वैद्यकीय मदत न मिळण्याच्या समस्या गंभीर रूप धारण करत आहेत.

ü  स्त्रियांचे आरोग्य आणि सामाजिक ताणतणाव: आधुनिक काळात स्त्रियांवर नोकरी आणि घर अशा दुहेरी जबाबदाऱ्या आल्या आहेत, ज्यामुळे त्यांच्या स्वतःच्या आरोग्याकडे (उदा. ॲनिमिया, कॅल्शियमची कमतरता) भयानक दुर्लक्ष होते. याशिवाय, समाजात आजही अस्तित्वात असणारे हुंडाबळी, कौटुंबिक हिंसाचार आणि लैगिंक अत्याचारांसारखे गंभीर प्रश्न महिलांच्या मानसिक स्वास्थ्यावर अत्यंत खोल आणि भयंकर आघात करतात.

ü  उपेक्षित आणि ग्रामीण/आदिवासी भागातील आरोग्याची दरी: शहरी भागात कॉर्पोरेट रुग्णालये वाढत असली तरी, अनेक ग्रामीण, आदिवासी आणि उपेक्षित समाजापर्यंत आजही दर्जेदार आरोग्य सुविधा पोहोचलेल्या नाहीत. बहुजन आणि कष्टकरी समाजात कुपोषण, पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न, बालमृत्यू आणि अंधश्रद्धेतून केले जाणारे अवैज्ञानिक उपचार या समस्या आजही ज्वलंत आहेत.

ü  व्यसनाधीनता आणि सामाजिक स्वास्थ्य: तरुण वर्गात आणि कष्टकरी समाजात वाढत्या व्यसनाधीनतेमुळे (दारू, तंबाखू, गुटखा) केवळ त्या व्यक्तीचे वैयक्तिक आरोग्यच धोक्यात येत नाही, तर संपूर्ण कुटुंबाचे आर्थिक नुकसान होते आणि कौटुंबिक स्वास्थ्य पूर्णपणे

आरोग्याच्या समस्यांवरील उपाय

ü  संतुलित आणि नैसर्गिक आहार :जंक फूड, डबाबंद अन्न आणि जास्त साखरेचे पदार्थ टाळावेत.आहारात स्थानिक पातळीवर पिकवलेली फळे, पालेभाज्या, मोड आलेली कडधान्ये आणि प्रथिनांचा समावेश असावा. शरीराला हायड्रेटेड ठेवण्यासाठी पुरेसे पाणी प्यावे.

ü  नियमित शारीरिक हालचाल आणि व्यायाम: दिवसातून किमान ३० ते ४५ मिनिटे व्यायामासाठी काढावीत. यात वेगाने चालणे, सायकल चालवणे, पोहणे, योगासने किंवा सूर्यनमस्कार यांचा समावेश असावा.बैठे काम असल्यास दर एक तासाने जागेवरून उठून थोडी हालचाल  करावी.

ü  डिजिटल डिटॉक्स आणि पुरेशी झोप:रात्री झोपण्यापूर्वी किमान एक तास आधी सर्व इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे (मोबाईल, टीव्ही) बंद करावीत.दररोज ७ ते ८ तासांची शांत आणि सलग झोप घेणे शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.

ü  मानसिक आरोग्याची निगा: ताणतणाव कमी करण्यासाठी दररोज १५-२० मिनिटे ध्यान  किंवा प्राणायाम करावा.आपल्या आवडीचे छंद जोपासावेत (उदा. वाचन, संगीत, बागकाम). कुटुंबासोबत आणि मित्र-मैत्रिणींसोबत दर्जेदार वेळ घालवावा. गरज वाटल्यास मानसोपचारतज्ज्ञाचा सल्ला घेण्यास संकोच करू नये.

ü  नियमित आरोग्य तपासणी : आजार बळावल्यानंतर उपचार घेण्यापेक्षा, वयाच्या तिशीनंतर वर्षातून किमान एकदा संपूर्ण शारीरिक तपासणी करावी. यामुळे आजाराचे वेळेवर निदान होऊन पुढील धोका टळतो.

ü  सामूहिक प्रबोधन आणि प्रशिक्षण शिबिरे: आरोग्याच्या प्रश्नांवर केवळ दवाखान्यात जाऊन न लढता, समाजात तळागाळापर्यंत प्रबोधन होणे गरजेचे आहे. विविध संस्था, मंडळे आणि महाविद्यालयांच्या माध्यमातून 'आरोग्य आणि जीवनशैली', 'व्यसनमुक्ती' किंवा 'मानसिक आरोग्य' यावर कार्यशाळा आणि प्रशिक्षण शिबिरे आयोजित करून सामूहिक जागरूकता निर्माण करता येऊ शकते.

ü  ग्राम स्वच्छता आणि सार्वजनिक आरोग्य: संत गाडगेबाबांसारख्या थोर समाजसुधारकांनी सांगितलेल्या 'ग्राम स्वच्छतेच्या' मार्गाचा अवलंब करणे आजच्या काळातही अत्यंत प्रासंगिक आहे. समाजातील प्रत्येक घटकाने एकत्र येऊन सार्वजनिक ठिकाणी स्वच्छता राखल्यास, सांडपाण्याची योग्य विल्हेवाट लावल्यास अनेक साथीच्या आणि जलजन्य आजारांना मुळातच आळा घालता येईल.

ü  महिलांसाठी सुरक्षित आणि आश्वासक वातावरण: समाजातील महिलांना केवळ वैद्यकीय उपचारांचीच नाही, तर सुरक्षित सामाजिक वातावरणाची नितांत गरज आहे. त्यांच्यावर होणाऱ्या अन्यायाविरुद्ध कुटुंबाने आणि समाजाने खंबीरपणे उभे राहणे, तसेच कायदेशीर व मानसोपचारांचा  आधार उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे.

ü  आरोग्य सुविधांचे विकेंद्रीकरण : तळागाळातील आणि दुर्गम भागातील लोकांपर्यंत आरोग्याच्या सुविधा पोहोचवण्यासाठी सरकारी आरोग्य केंद्रे (PHCs) अधिक सक्षम करणे गरजेचे आहे. समाजानेही एकत्र येऊन आपल्या हक्कांसाठी आणि चांगल्या सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेसाठी आग्रही राहिले पाहिजे.

थोडक्यात सांगायचे तर, आधुनिक युगातील सुविधांचा लाभ घेतानाच निसर्गाशी आणि स्वतःच्या शरीराशी असलेले नाते पुन्हा जोडून घेणे, हाच या सर्व समस्यांवरील सर्वोत्तम उपाय आहे.