भारतातील आदिवासी समाज Trible society in India

 

भारतातील आदिवासी समाज

आदिवासी' हा शब्द भारतीय संदर्भात अत्यंत महत्त्वाचा आहे. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून विचार केला तर आदिवासी समाज हा आधुनिक जगापासून काहीसा अलिप्त, स्वतःची स्वतंत्र संस्कृती आणि सामाजिक संरचना जपणारा गट मानला जातो.

आदिवासी: समाजशास्त्रीय अर्थ

समाजशास्त्रानुसार, 'आदिवासी' म्हणजे असा मानवी समूह जो एका विशिष्ट भौगोलिक क्षेत्रात राहतो, ज्यांची स्वतःची एक स्वतंत्र बोलीभाषा आहे आणि ज्यांची सामाजिक, राजकीय व आर्थिक व्यवस्था आधुनिक समाजापेक्षा वेगळी आहे.

समाजशास्त्रीय भाषेत त्यांना अनेकदा 'जमात' (Tribe) असेही संबोधले जाते. 'आदिवासी' या शब्दाचा शब्दशः अर्थ 'मूळ रहिवासी' (Original Inhabitants) असा होतो.

प्रमुख समाजशास्त्रीय व्याख्या

वेगवेगळ्या विद्वानांनी आदिवासी किंवा 'जमात' या संकल्पनेची व्याख्या आपल्या अभ्यासानुसार केली आहे:

डॉ. डी. एन. मजुमदार :-"आदिवासी जमात म्हणजे असा कुटुंब समूह की ज्यांचे एक सामान्य नाव असते, जे एका निश्चित प्रदेशात राहतात, ज्यांची भाषा एक असते आणि लग्नाविषयी किंवा व्यवसायाविषयी ठराविक बंधने पाळतात."

रॅल्फ लिंटन :-"जमात हा अशा गटांचा समूह आहे ज्यांचे एका विशिष्ट क्षेत्रावर नियंत्रण असते आणि ज्यांच्यामध्ये एकतेची भावना असते."

गिल्लिन आणि गिल्लिन :-"कोणत्याही स्थानिक समुदायाचा असा गट जो एका विशिष्ट भौगोलिक प्रदेशात राहतो आणि एक सामान्य बोलीभाषा बोलतो, त्याला जमात म्हणतात."

भारतीय संविधान :-संविधानात 'आदिवासी' शब्दाऐवजी 'अनुसूचित जमाती' (Scheduled Tribes) असा शब्द वापरला असून, कलम ३४२ नुसार राष्ट्रपतींनी जाहीर केलेल्या जमातींचा यात समावेश होतो.

 

 आदिवासींची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

 

भारतातील आदिवासी समाज हा देशाच्या सांस्कृतिक वारशाचा एक अविभाज्य आणि अत्यंत समृद्ध भाग आहे. भारताच्या भौगोलिक विविधतेनुसार (हिमालयीन पट्टा, मध्य भारत आणि ईशान्य भारत) त्यांच्यात काही

१. भौगोलिक अलिप्तता

भारतातील बहुतांश आदिवासी जमाती दुर्गम डोंगराळ भागात, घनदाट जंगलात किंवा पठारी प्रदेशात राहतात. आधुनिक शहरी जीवनापासून दूर राहिल्यामुळे त्यांनी आपली प्राचीन संस्कृती आजही टिकवून ठेवली आहे.

२. लोकसंख्येचे वितरण

भारतात आदिवासींची संख्या लक्षणीय आहे. प्रामुख्याने मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड, ओडिसा, महाराष्ट्र आणि ईशान्य कडील राज्ये (नागालँड, मिझोराम) येथे त्यांचे प्रमाण जास्त आहे. भिल्ल, गोंड, संताळ आणि मुंडा या भारतातील काही मोठ्या जमाती आहेत.

३. विशिष्ट सामाजिक संघटन

आदिवासी समाजात 'कुटुंब' आणि 'वंश' (Clan) यांना खूप महत्त्व असते.

a)     समतावादी समाज: हिंदू वर्णव्यवस्थेप्रमाणे त्यांच्यात उच्च-नीच असा भेदभाव नसतो. स्त्री-पुरुषांना समाजात साधारणतः समान स्थान असते.

b)    युवागृहे : अनेक जमातींमध्ये (उदा. गोंड - घोटुल) तरुणांना सांस्कृतिक शिक्षण आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या शिकवण्यासाठी स्वतंत्र 'युवागृहे' असतात.

c)     ४. आर्थिक मागासलेपण आणि साधी अर्थव्यवस्था

भारतीय आदिवासींची अर्थव्यवस्था आजही निसर्गावर आधारित आहे.

a)     शेतीचे स्वरूप: ते प्रामुख्याने 'स्थलांतरित शेती'  करतात, ज्याला विविध भागात 'झूम' किंवा 'पोडू' म्हटले जाते.

b)    निसर्ग संपत्ती: मध, डिंक, फुले, फळे आणि लाकूड गोळा करून ते आपला उदरनिर्वाह करता

५. धर्म आणि टोटेमवाद

भारतीय आदिवासींचा धर्म हा 'जीववाद' ) स्वरूपाचा आहे.

a)     ते निसर्गातील शक्तींना (प्राणी, वृक्ष, पर्वत) दैवी मानतात.

b)    टोटेम: प्रत्येक कुळाचे एक विशिष्ट 'टोटेम' (चिन्ह) असते, ज्याचा ते आदर करतात आणि त्याला इजा पोहोचवत नाहीत.

६. समृद्ध कला आणि मौखिक परंपरा

आदिवासींकडे लिखित साहित्य नसले तरी त्यांची मौखिक परंपरा  अत्यंत प्रबळ आहे.

a)     कला: वारली चित्रकला (महाराष्ट्र) किंवा गोंड चित्रकला जगप्रसिद्ध आहे.

b)    संगीत आणि नृत्य: सामूहिक नृत्य (उदा. तारपा नृत्य, बिहू) हे त्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग आहेत.

७. स्वतंत्र कायदे आणि न्यायव्यवस्था

अनेक आदिवासी जमाती आजही त्यांच्या पारंपरिक 'जमात पंचायती' द्वारे वाद सोडवतात. त्यांचे स्वतःचे अलिखित कायदे आणि रूढी असतात, ज्यांचे पालन करणे प्रत्येक सदस्यासाठी बंधनकारक असते.

८. भाषिक विविधता

भारतातील आदिवासी प्रामुख्याने तीन भाषा समूहांचे प्रतिनिधित्व करतात:

1.     ऑस्ट्रो-एशियाटिक (उदा. संताळी, मुंडा)

2.     द्रविडियन (उदा. गोंडी, तोडा)

3.     तिबेटो-बर्मन (ईशान्येतील जमाती)

4.     भारतातील आदिवासी समाजाचे वर्गीकरण:

उत्तर-पूर्व (ईशान्य)- नागा, खासी, गारो, मिझो, मध्य भारत- भिल्ल, गोंड, संताळ, मुंडा, वारली, दक्षिण भारत- तोडा, कादर, चेंचू

 

 

भारतातील आदिवासींची सामाजिक जीवन प्रणाली :

ही आधुनिक शहरी समाजापेक्षा पूर्णपणे भिन्न आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. त्यांचे सामाजिक जीवन हे प्रामुख्याने निसर्ग, नातेसंबंध आणि सामूहिक भावना यांवर आधारलेले असते.

भारतातील आदिवासी समाजाची सामाजिक जीवन प्रणाली:

१. कुटुंब व्यवस्था:

आदिवासी समाजात कुटुंब हे सामाजिक संरचनेचे मूळ एकक आहे.

a)     विस्तारित कुटुंबे: बहुतांश आदिवासी जमातींमध्ये एकत्र कुटुंब पद्धती दिसून येते. कुटुंबात रक्ताच्या नात्याला आणि वडिलांच्या (पितृसत्ताक) किंवा आईच्या (मातृसत्ताक - उदा. खासी, गारो जमात) अधिकाराला महत्त्व असते.

b)    आदरयुक्त स्थान: कुटुंबातील ज्येष्ठ व्यक्तीचा निर्णय अंतिम मानला जातो.

२. गोत्र किंवा कुल संस्था  प्रत्येक आदिवासी जमात अनेक लहान 'कुलांमध्ये' किंवा 'गोत्रांमध्ये' विभागलेली असते.

a)     एकाच गोत्राचे लोक स्वतःला एकाच पूर्वजाचे अंश मानतात, त्यामुळे एकाच गोत्रात विवाह करणे निषिद्ध मानले जाते

b)    प्रत्येक गोत्राचे एक 'टोटेम'  म्हणजे देवक असते (उदा. एखादा प्राणी, पक्षी किंवा वृक्ष), ज्याची ते श्रद्धेने पूजा करतात.

३. विवाह संस्था  आदिवासींमध्ये विवाहाकडे केवळ धार्मिक संस्कार म्हणून न पाहता एक 'सामाजिक करार' म्हणून पाहिले जाते.

a)     विवाहाचे प्रकार: त्यांच्यात जोडीदार निवडण्याच्या अनेक पद्धती आहेत, जसे की - पळवून नेऊन विवाह सेवा विवाह किंवा विनिमय विवाह

b)    वधूमूल्य : हिंदू समाजातील हुंडा पद्धतीच्या उलट, अनेक आदिवासी जमातींमध्ये मुलाला मुलीच्या वडिलांना 'वधूमूल्य' द्यावे लागते. हे स्त्रीचे समाजातील महत्त्व दर्शवते.

४. युवागृहे  आदिवासी सामाजिक जीवनाचे हे सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण अंग आहे. अनेक जमातींमध्ये अविवाहित तरुण-तरुणींसाठी स्वतंत्र राहण्याची व्यवस्था असते.गोंड जमातीतील 'घोटुल' किंवा नागा जमातीतील 'मोरुंग'. असे म्हणतात.  येथे तरुणांना जमातीचे नियम, लोकगीते, नृत्य, शिकार आणि सामाजिक शिस्त यांचे शिक्षण दिले जाते. हे एक प्रकारचे 'अनौपचारिक शिक्षण केंद्र' असते.

५. स्त्रीचे स्थान

भारतीय आदिवासी समाजात स्त्रियांना तुलनेने अधिक स्वातंत्र्य आणि सन्मान असतो.

स्त्रिया आर्थिक कामात (शेती, वनसंपत्ती गोळा करणे) पुरुषांच्या खांद्याला खांदा लावून काम करतात.त्यांना आपला जोडीदार निवडण्याचे आणि प्रसंगी घटस्फोट घेण्याचे किंवा पुनर्विवाह करण्याचे स्वातंत्र्य असते.

६. सामाजिक नियंत्रण आणि पंचायत  आदिवासींचे सामाजिक जीवन हे अलिखित नियमांनी बांधलेले असते. प्रत्येक पाड्यावर किंवा गावावर एक 'जाती पंचायत' असते.पंचायतीचा प्रमुख (ज्याला काही ठिकाणी 'पाटील' किंवा 'मुखिया' म्हणतात) सामाजिक वाद सोडवतो. नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्याला 'जातीबाहेर' टाकण्याची शिक्षा सर्वात कडक मानली जाते.

७. सामुहिकता आणि उत्सव

भारतीय आदिवासींची चे संपूर्ण जीवन 'मी' ऐवजी 'आम्ही' या भावनेवर चालते. शेतीची कामे असोत किंवा घर बांधणे, संपूर्ण गाव एकत्र येऊन मदत करते. त्यांचे सण (उदा. होळी, सरहुल, करमा) हे निसर्गाशी संबंधित असतात आणि ते सामूहिक नृत्याद्वारे साजरे केले जातात.

 

भारतीय आदिवासींची कौटुंबिक जीवन प्रणाली:

भारतीय आदिवासींची कौटुंबिक जीवन प्रणाली ही त्यांच्या सामाजिक संरचनेचा पाया आहे. आदिवासी कुटुंबात केवळ रक्ताचे नाते नसते, तर ते एक आर्थिक, धार्मिक आणि सामाजिक एकक म्हणून कार्य करते.

भारतातील आदिवासी कुटुंबांची प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

१. कुटुंबाचा प्रकार

भारतात प्रामुख्याने दोन प्रकारची कुटुंब पद्धती आदिवासींमध्ये आढळते:

a)     पितृसत्ताक कुटुंब   : भारतातील बहुतांश आदिवासी जमातींमध्ये (उदा. भिल्ल, गोंड, संताळ) वडील किंवा घरातील ज्येष्ठ पुरुष हा कुटुंबाचा प्रमुख असतो. मालमत्ता आणि वंशाचे नाव पित्याकडून मुलाकडे जाते.

b)    मातृसत्ताक कुटुंब ईशान्य भारतातील खासी आणि गारो जमातींमध्ये तसेच केरळातील कादर जमातीमध्ये मातृसत्ताक पद्धती दिसून येते. येथे कुटुंबाची प्रमुख स्त्री असते आणि मालमत्ता आईकडून मुलीकडे हस्तांतरित होते.

२. विस्तारित आणि संयुक्त कुटुंब

आदिवासी समाजात शेती आणि शिकार ही सामूहिक कामे असल्याने, अनेकदा 'विस्तारित' कुटुंब पद्धती दिसून येते. एकाच छताखाली दोन-तीन पिढ्या एकत्र राहतात. यामुळे कामाचे वाटप सोपे होते आणि मुलांचे संगोपन सामुदायिकरीत्या होते.

३. वधूमूल्य आणि विवाह पद्धती

आदिवासी कुटुंबाच्या निर्मितीमध्ये 'वधूमूल्य' ही प्रथा महत्त्वाची आहे. मुलाला लग्नासाठी मुलीच्या पित्याला ठराविक रक्कम किंवा वस्तू (उदा. पशुधन) द्यावे लागते. हे या अर्थाने महत्त्वाचे आहे की, मुलगी सासरी गेल्यामुळे तिच्या माहेरच्या घराचे जे आर्थिक नुकसान होते, त्याची ती भरपाई मानली जाते. यामुळे आदिवासी कुटुंबात मुलीला ओझे न मानता 'संपत्ती' मानले जाते.

४. आर्थिक सहभाग आणि श्रमविभाजन

कुटुंबातील प्रत्येक सदस्य, मग तो लहान असो वा मोठा, कुटुंबाच्या अर्थव्यवस्थेत हातभार लावतो.

a)     पुरुष: शिकार करणे, नांगरणी करणे आणि संरक्षणाची जबाबदारी सांभाळतात.

b)    स्त्रिया: लाकूड फाटा गोळा करणे, जंगल उत्पादनं आणणे, स्वयंपाक आणि मुलांची देखभाल करतात. आदिवासी कुटुंबात स्त्रियांचा आर्थिक सहभाग मोठा असल्यामुळे त्यांना कुटुंबात मानाचे स्थान असते.

५. मुलांचे संगोपन आणि अनौपचारिक शिक्षण

आदिवासी कुटुंबात मुलांवर कोणतेही पुस्तकी ओझे नसते. मुले आपल्या पालकांचे अनुकरण करून शिकार करणे, मासेमारी किंवा शेतीची कामे शिकतात. कौटुंबिक संस्कारांमध्ये निसर्गप्रेम आणि प्रामाणिकपणाला सर्वोच्च स्थान दिले जाते. वयात आल्यानंतर अनेक जमातींमध्ये मुले कुटुंबापासून काही काळ वेगळी राहून 'युवागृहात'  सामाजिक शिक्षण घेतात

६. धार्मिक विधी आणि पूर्वज पूजा

कुटुंबातील प्रत्येक महत्त्वाचा निर्णय पूर्वजांचे स्मरण करून घेतला जातो. प्रत्येक कुटुंबाचे स्वतःचे एक छोटे देवस्थान असते. सण-उत्सवाच्या वेळी संपूर्ण कुटुंब एकत्र येऊन नैवेद्य दाखवणे आणि पारंपरिक विधी पार पाडणे अनिवार्य मानले जाते.

७. नातेसंबंधांचे महत्त्व

आदिवासी कुटुंबात नातेसंबंध  अत्यंत घट्ट असतात. कुटुंबातील एखाद्या सदस्यावर संकट आले तर केवळ कुटुंबच नाही, तर संपूर्ण 'कुळ'  त्याच्या मदतीला धावून येते. लग्नाचे निर्णय किंवा जमिनीचे वाद सोडवताना नात्यातील ज्येष्ठांचा शब्द प्रमाण मानला जातो.

८.इतर वैशिष्टे

सत्ता-बहुतांश पितृसत्ताक (काही मातृसत्ताक)

विवाह-जमातीच्या अंतर्गत  पण गोत्राच्या बाहेर

स्त्रियांचे स्थान-स्वतंत्र आणि आदराचे

वारसा हक्क-परंपरेनुसार (अलिखित नियम)

 

भारतीय आदिवासींची वैवाहिक जीवन प्रणाली:

 

भारतीय आदिवासींची वैवाहिक जीवन प्रणाली ही समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून अत्यंत रंजक आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. त्यांच्यात विवाहाला केवळ दोन व्यक्तींचे मिलन न मानता, दोन कुळांमधील सामाजिक आणि आर्थिक करार मानले जाते.

भारतीय आदिवासींच्या वैवाहिक जीवनाची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि पद्धती खालीलप्रमाणे आहेत:

१. विवाहाचे स्वरूप

आदिवासी समाजात विवाह हा धार्मिक संस्कारापेक्षा एक 'सामाजिक करार' मानला जातो. त्यामुळे त्यांच्यात घटस्फोट आणि पुनर्विवाह या गोष्टींकडे सामाजिक कलंक म्हणून पाहिले जात नाही. स्त्री आणि पुरुष दोघांनाही संमतीने वेगळे होण्याचा अधिकार असतो.

२. जोडीदार निवडीचे नियम

जमात अंतर्विवाह : व्यक्तीने आपल्याच जमातीत लग्न करणे अनिवार्य असते. (उदा. भिल्ल मुलाने भिल्ल मुलीशीच लग्न करणे).

a)   कुल बाह्यविवाह : एकाच 'गोत्रातील' किंवा 'कुळातील' व्यक्ती भाऊ-बहीण मानल्या जातात, त्यामुळे एकाच कुळात लग्न करण्यास सक्त मनाई असते.

b)   क्रॉस-कझिन मॅरेज: अनेक दक्षिण भारतीय आणि मध्य भारतीय जमातींमध्ये मामाच्या मुलीशी किंवा आत्याच्या मुलाशी लग्न करण्याची प्रथा  मान्य आहे

३. जोडीदार निवडण्याच्या विविध पद्धती

आदिवासींमध्ये जोडीदार मिळवण्याच्या पद्धती अत्यंत वैविध्यपूर्ण आहेत:

a)   वधूमूल्य विवाह: मुलगा मुलीच्या पित्याला 'देज' (वधूमूल्य) देतो. ही सर्वात प्रचलित पद्धत आहे.

b)   सेवा विवाह: जर मुलगा वधूमूल्य देऊ शकत नसेल, तर तो मुलीच्या घरी जाऊन सासू-साऱ्यांच्या शेतात काही वर्षे काम करतो.

c)   पळवून नेणे: संमतीने किंवा जबरदस्तीने मुलीला पळवून नेऊन लग्न केले जाते. (उदा. नागा किंवा भिल्ल जमात).

d)   विनिमय विवाह: दोन कुटुंबे आपापल्या मुला-मुलींची अदलाबदल करतात. याला 'साट्या-लोट्या' पद्धतही म्हणतात.

e)   घुसखोरी विवाह: मुलगी स्वतःहून मुलाच्या घरात शिरते आणि पत्नी म्हणून राहण्याचा हक्क सांगते.

f)    परिक्षा विवाह: लग्नापूर्वी मुलगा आणि मुलगी काही काळ एकत्र राहून एकमेकांना समजून घेतात.

४. वधूमूल्य

हिंदू समाजातील 'हुंडा' पद्धतीच्या अगदी उलट आदिवासींमध्ये 'वधूमूल्य' दिले जाते. मुलगी ही कुटुंबासाठी 'आर्थिक संपत्ती' मानली जाते, कारण ती शेती आणि कामात मदत करते. ती सोडून दुसऱ्या घरी जाणार असल्याने तिच्या कुटुंबाला होणारी तूट भरून काढण्यासाठी मुलगा किंवा त्याचे कुटुंब मुलीच्या वडिलांना रोख रक्कम, धान्य किंवा पशुधन देते.

५. बहुपत्नीत्व आणि एकपत्नीत्व

भारतातील बहुतांश आदिवासी जमातींमध्ये एकपत्नीत्व  पाळले जाते. मात्र, काही जमातींमध्ये (उदा. नागा, गोंड, तोडा) सामाजिक प्रतिष्ठेसाठी किंवा शेतीकामात मदतीसाठी बहुपत्नीत्व  मान्य आहे. दक्षिण भारतातील 'तोडा' जमातीमध्ये पूर्वी बहुभर्तृत्व  म्हणजेच एका स्त्रीचे अनेक पती असण्याची प्रथा होती.

६. युवागृहांची भूमिका

'घोटुल' किंवा 'मोरुंग' सारख्या युवागृहांमध्ये तरुण-तरुणींना एकत्र येण्याची, गाणी गाण्याची आणि एकमेकांना समजून घेण्याची संधी मिळते. अनेकदा याच ठिकाणी जोडीदाराची निवड केली जाते आणि नंतर पालकांच्या संमतीने लग्न लावले जाते.

७. विवाह विधी आणि सोहळे

आदिवासी विवाह अतिशय साधे पण उत्साही असतात. यामध्ये भट किंवा पुरोहितापेक्षा जमातीचा प्रमुख किंवा अनुभवी वृद्ध व्यक्ती विधी पार पाडते.

·         सामूहिक नृत्य आणि मद्यप्राशन (ताडी/महू): विवाहाच्या जेवणात आणि उत्सवात संपूर्ण पाडा किंवा गाव सहभागी होऊन नृत्य करतो.

 

भारतीय आदिवासींची आर्थिक जीवन प्रणाली

 

भारतीय आदिवासींची आर्थिक जीवन प्रणाली ही पूर्णपणे निसर्गावर आधारित आणि गरजांपुरती मर्यादित असलेली व्यवस्था आहे. समाजशास्त्रीय भाषेत याला 'निर्वाह अर्थव्यवस्था'  असे म्हणतात, कारण त्यांचा मुख्य उद्देश नफा मिळवणे नसून कुटुंबाचे पोट भरणे हा असतो.

भारतातील आदिवासींच्या आर्थिक जीवनाचे प्रमुख पैलू खालीलप्रमाणे आहेत:

१. निसर्गावर आधारित अर्थव्यवस्था

आदिवासींचे आर्थिक जीवन जल, जंगल आणि जमीन या तीन घटकांभोवती फिरते. ते निसर्गाकडून जेवढे मिळते, तेवढ्यावरच समाधान मानतात. यामध्ये संग्रह करण्याची प्रवृत्ती कमी असते.

२. आर्थिक क्रियांचे प्रमुख प्रकार

भारतातील विविध भौगोलिक क्षेत्रांनुसार आदिवासींच्या आर्थिक व्यवसायांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे केले जाते:

a)     शिकार आणि मासेमारी : अंदमान-निकोबारमधील 'जरवा' किंवा 'सेंटीनेली' जमाती आजही अन्नासाठी पूर्णपणे शिकारीवर अवलंबून आहेत.

b)    अन्न संकलन : रानातून मध, डिंक, कंदमुळे, फळे आणि औषधी वनस्पती गोळा करणे हा त्यांचा प्राथमिक व्यवसाय आहे.

c)     स्थलांतरित शेती : याला 'झूम' (ईशान्य भारत), 'पोडू' (ओडिसा) किंवा 'पेन्डा' (मध्य भारत) म्हणतात. जंगलाचा एक भाग जाळून तिथे दोन-तीन वर्षे शेती केली जाते आणि जमीन नापीक झाली की दुसऱ्या जागी स्थलांतर केले जाते.

d)    पशुपालन : निलगिरी पर्वतातील 'तोडा' जमात म्हशी पाळते, तर हिमालयातील 'गद्दी' किंवा 'बकरवाल' जमाती मेंढ्या पाळतात.

३. साधे श्रमविभाजन

आदिवासी अर्थव्यवस्थेत कामाचे वाटप हे जात किंवा वर्गावर आधारित नसून वय आणि लिंगावर आधारित असते.

a)     पुरुष: कठीण कामे जसे की शिकार, जंगल साफ करणे, मासेमारी आणि नांगरणी करतात.

b)    स्त्रिया: घरकाम, मुले सांभाळणे, रानमेवा गोळा करणे आणि पेरणीची कामे करतात.

c)     मुले व वृद्ध: गुरे राखणे किंवा घराची राखण करणे अशी हलकी कामे करतात.

४. वस्तू विनिमय पद्धती

अनेक दुर्गम भागातील आदिवासी आजही पैशांऐवजी वस्तूंची अदलाबदल करतात. उदाहरणार्थ, जंगलातील मध किंवा लाकूड देऊन त्याबदल्यात मीठ, कपडे किंवा लोखंडी अवजारे मिळवणे. साप्ताहिक बाजार  हे त्यांच्या आर्थिक व्यवहारांचे मुख्य केंद्र असतात.

५. जमिनीची सामूहिक मालकी

आदिवासी समाजात जमिनीची मालकी वैयक्तिक असण्यापेक्षा सामूहिक असते. संपूर्ण गावाची किंवा कुळाची जमिनीवर सत्ता असते. यामुळे त्यांच्या समाजात गरिबी किंवा श्रीमंतीची दरी कमी असते आणि कोणीही भूमीहीन किंवा उपाशी राहत नाही.

६. तंत्रज्ञानाचा अभाव

त्यांची उत्पादनाची साधने आजही अत्यंत जुनी आणि साधी आहेत (उदा. कुदळ, फावडे, बाण, जाळी). आधुनिक यंत्रसामग्रीचा वापर कमी असल्यामुळे उत्पादनाचे प्रमाणही कमी असते.

७. आर्थिक जीवनातील बदल

आजच्या काळात आदिवासींच्या आर्थिक जीवनात मोठे बदल होत आहेत:

a)     मजुरी: अनेक आदिवासी आता चहाच्या मळ्यांत, खाणींमध्ये किंवा शहरात बांधकाम मजूर म्हणून काम करत आहेत.

b)    नगदी पिके: सरकार आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या मदतीने ते आता स्वतःच्या जमिनीवर आंबा, काजू किंवा कडधान्यांची शेती करून ती विक्रीसाठी उपलब्ध करत आहेत.

c)     हस्तकला: वारली पेंटिंग, बांबूच्या वस्तू आणि आदिवासी दागिन्यांना जागतिक बाजारपेठ मिळत आहे.

आदिवासी अर्थव्यवस्थेची आव्हाने

1.     कर्जबाजारीपणा: सावकारी पाशात अडकल्यामुळे त्यांची जमीन हिरावली जाते.

2.     विस्थापन: धरणे किंवा खाणकामामुळे त्यांच्या हक्काच्या जमिनी काढून घेतल्या गेल्या आहेत.

3.     जंगल कायद्यांचे निर्बंध: सरकारी निर्बंधांमुळे त्यांना जंगलातून उत्पन्न मिळवणे कठीण झाले आहे.

 

भारतीय आदिवासींची धार्मिक जीवन प्रणाली :

 

भारतीय आदिवासींची धार्मिक जीवन प्रणाली ही अत्यंत प्राचीन, निसर्गाशी जोडलेली आणि श्रद्धेवर आधारित आहे. त्यांच्या धर्माला समाजशास्त्रीय भाषेत अनेकदा 'जीववाद'  किंवा 'आदिम धर्म' असे म्हटले जाते.

१. निसर्गपूजा

आदिवासी समाज निसर्गालाच देव मानतो. त्यांच्या मते, निसर्गातील प्रत्येक घटकात (सजीव आणि निर्जीव) एक आत्मा असतो. ते सूर्य, चंद्र, पृथ्वी (धरती माता), पाऊस आणि अग्नीची पूजा करतात. डोंगर, नद्या आणि वृक्ष (उदा. महुआ, पिंपळ, वटवृक्ष) यांना ते पवित्र मानतात.

२. टोटेमवाद

हा आदिवासी धर्माचा सर्वात महत्त्वाचा आधार आहे. टोटेम म्हणजे एखादा प्राणी, पक्षी किंवा वनस्पती, ज्याला एखादे कुळ आपला पूर्वज किंवा रक्षक मानते. आपल्या टोटेमची हत्या करणे किंवा त्याला इजा पोहोचवणे निषिद्ध असते. सण-उत्सवाच्या वेळी या टोटेमची विशेष पूजा केली जाते.

३. पूर्वज पूजा  

आदिवासींचा असा विश्वास आहे की, मृत्यूनंतरही पूर्वज आपल्या कुटुंबासोबत राहतात आणि त्यांचे रक्षण करतात. कुटुंबातील कोणत्याही शुभ कार्यात किंवा संकटाच्या वेळी पूर्वजांना आवाहन केले जाते. अनेक जमातींमध्ये मृतांच्या स्मरणार्थ दगडी खांब किंवा स्मारके उभारण्याची पद्धत आहे.

४. जीववाद आणि आत्मवाद

आदिवासींच्या मते, जगात दोन प्रकारच्या शक्ती असतात: शुभ आणि अशुभ.

a)     शुभ शक्ती: या शक्ती पाऊस पाडतात, पीक चांगले देतात आणि आजारपणातून मुक्त करतात.

b)    अशुभ शक्ती: कोपलेल्या देवता किंवा दुष्ट आत्मे आजारपण, दुष्काळ किंवा मृत्यू आणतात असे ते मानतात. या शक्तींना शांत करण्यासाठी ते बळी  देण्याची प्रथा पाळतात.

५. धार्मिक अधिकारी: भगत किंवा भुमका

आदिवासी समाजात कोणताही लेखी धर्मग्रंथ नसतो. धार्मिक विधी पार पाडण्यासाठी काही विशिष्ट व्यक्ती असतात:

त्यांना भगत, मांत्रिक, भुमका किंवा पुजारी असे म्हटले जाते. या व्यक्ती देव आणि मनुष्य यांच्यातील दुवा मानल्या जातात. आजारपण बरे करणे किंवा भविष्य सांगणे ही कामे ते करतात.

६. सण आणि उत्सव

आदिवासींचे सण हे शेती आणि निसर्गाच्या चक्राशी जोडलेले असतात.

a)     सरहुल: ओरिसामधील आदिवासींचा फुलांचा सण.

b)    करमा: नशिबाची देवता आणि निसर्गाची पूजा.

c)     होळी (शिमगा): अग्नीची आणि नवीन पिकाची पूजा.

या उत्सवांमध्ये सामूहिक नृत्य आणि लोकगीते यांना धार्मिक महत्त्व असते.

७. आधुनिक प्रभाव

कालांतराने भारतीय आदिवासींच्या धार्मिक जीवनात मोठे बदल झाले आहेत:

1.     हिंदूकरण: अनेक जमातींनी हिंदू देवदेवतांना (उदा. शिव, हनुमान, दुर्गा) आपल्या धर्मात स्थान दिले आहे.

2.     ख्रिश्चन धर्म: ईशान्य भारत आणि मध्य भारतातील अनेक आदिवासींनी मिशनरींच्या प्रभावामुळे ख्रिश्चन धर्म स्वीकारला आहे.

3.     स्वतंत्र धर्म ओळख: अलीकडे 'सरणा धर्म' यासारख्या स्वतंत्र आदिवासी धर्म संहितेची मागणी जोर धरत आहे, जेणेकरून त्यांची मूळ ओळख टिकून राहील.

धार्मिक जीवन प्रणाली: एका दृष्टिक्षेपात

मुख्य श्रद्धा- निसर्ग आणि आत्मे

पवित्र चिन्ह- टोटेम (देवक)

पूजा पद्धती- बळी देणे, नृत्य, आणि गायन

मध्यस्थ- भगत किंवा पुजारी