Fieldwork methods [SEC] Objectives

 

१. क्षेत्रकार्य: मूलभूत संकल्पना

प्रश्न १: समाजशास्त्रात 'क्षेत्रकार्य' (Fieldwork) म्हणजे काय?

अ) ग्रंथालयात बसून माहिती गोळा करणे.

ब) नैसर्गिक पर्यावरणात जाऊन लोकांच्या प्रत्यक्ष भेटीतून माहिती संकलित करणे.

क) केवळ इंटरनेटवरून आकडेवारी जमा करणे.

ड) प्रयोगशाळेत रसायनांचे परीक्षण करणे.

 उत्तर: ब) नैसर्गिक पर्यावरणात जाऊन लोकांच्या प्रत्यक्ष भेटीतून माहिती संकलित करणे.

प्रश्न २: 'सहभागी निरीक्षण' (Participant Observation) या पद्धतीचा सर्वप्रथम पद्धतशीर वापर कोणी केला?

 अ) ऑगस्ट कॉम्ट

 ब) ब्रोनिस्लाव मॅलिनोव्स्की (Bronislaw Malinowski)

क) कार्ल मार्क्स

ड) एम. एन. श्रीनिवास

उत्तर: ब) ब्रोनिस्लाव मॅलिनोव्स्की.

२. निरीक्षण पद्धती (Observation Methods)

प्रश्न ३: ज्या निरीक्षणात संशोधक स्वतः समुदायाचा एक भाग बनून राहतो, त्याला काय म्हणतात?

अ) असहभागी निरीक्षण

ब) सहभागी निरीक्षण

 क) नियंत्रित निरीक्षण

ड) बाह्य निरीक्षण

उत्तर: ब) सहभागी निरीक्षण.

प्रश्न ४: क्षेत्रकार्यात 'असहभागी निरीक्षणाचा' (Non-participant Observation) मुख्य फायदा कोणता?

अ) संशोधक लोकांमध्ये मिसळतो.

 ब) संशोधक तटस्थ राहून वस्तुनिष्ठ माहिती गोळा करू शकतो.

क) यामुळे वेळ जास्त लागतो.

ड) संशोधक लोकांच्या भावनांमध्ये वाहून जातो.

उत्तर: ब) संशोधक तटस्थ राहून वस्तुनिष्ठ माहिती गोळा करू शकतो.

३. मुलाखत आणि प्रश्नावली (Interview & Questionnaire)

प्रश्न ५: ज्या मुलाखतीत प्रश्नांचा क्रम आणि स्वरूप आधीच ठरवलेले असते, त्याला काय म्हणतात?

अ) अनौपचारिक मुलाखत

 ब) संरचित मुलाखत (Structured Interview)

क) मुक्त मुलाखत

ड) गटचर्चा

उत्तर: ब) संरचित मुलाखत.

प्रश्न ६: संशोधक जेव्हा प्रत्यक्ष उत्तरदात्याला न भेटता टपालाद्वारे किंवा ई-मेलद्वारे प्रश्न पाठवतो, तेव्हा त्याला काय म्हणतात?

अ) मुलाखत अनुसूची

ब) प्रश्नावली (Questionnaire)

क) निरीक्षण

ड) केस स्टडी

उत्तर: ब) प्रश्नावली.

४. वैयक्तिक अभ्यास पद्धती (Case Study Method)

प्रश्न ७: एखाद्या विशिष्ट व्यक्ती, संस्था किंवा घटनेचा सखोल आणि सर्वंकष अभ्यास करण्यासाठी कोणती पद्धत वापरली जाते?

 अ) जनगणना पद्धत

ब) वैयक्तिक अभ्यास पद्धत (Case Study)

क) ऐतिहासिक पद्धत

ड) सांख्यिकीय पद्धत

 उत्तर: ब) वैयक्तिक अभ्यास पद्धत.

प्रश्न ८: 'केस स्टडी' पद्धतीला समाजशास्त्रीय संशोधनाचा कोणता प्रकार मानले जाते?

अ) केवळ संख्यात्मक

ब) गुणात्मक (Qualitative)

क) केवळ सांख्यिकीय

ड) प्रयोगशाळा आधारित

उत्तर: ब) गुणात्मक (Qualitative).

 

५. नमुना निवड पद्धती (Sampling Methods)

प्रश्न ९: मोठ्या लोकसंख्येमधून अभ्यासासाठी काही प्रतिनिधी घटकांची निवड करण्याच्या प्रक्रियेला काय म्हणतात? अ) क्षेत्रकार्य

ब) नमुना निवड (Sampling)

 क) तथ्य विश्लेषण

ड) अहवाल लेखन

उत्तर: ब) नमुना निवड (Sampling).

प्रश्न १०: जेव्हा संशोधक स्वतःच्या सोयीनुसार नमुन्याची निवड करतो, तेव्हा त्याला काय म्हणतात?

 अ) यादृच्छिक नमुना (Random Sampling)

ब) सहेतू किंवा सोयीनुसार नमुना (Purposive/Convenience Sampling)

 क) स्तरित नमुना ड) पद्धतशीर नमुना

उत्तर: ब) सहेतू किंवा सोयीनुसार नमुना.

 

६. तथ्य संकलन आणि नोंदणी

प्रश्न ११: क्षेत्रकार्यादरम्यान गोळा केलेली माहिती ज्या डायरीत किंवा वहीत नोंदवली जाते, तिला काय म्हणतात?

अ) लॉग बुक

ब) फिल्ड नोट्स (Field Notes)

क) रोजनिशी

ड) हजेरी पट

उत्तर: ब) फिल्ड नोट्स (Field Notes).

प्रश्न १२: क्षेत्रकार्यात 'रॅपोर्ट' (Rapport) प्रस्थापित करणे म्हणजे काय?

अ) लोकांशी भांडण करणे.

ब) लोकांशी विश्वासाचे आणि मैत्रीपूर्ण संबंध निर्माण करणे.

 क) लोकांकडून पैसे घेणे.

ड) केवळ फोटो काढणे.

उत्तर: ब) लोकांशी विश्वासाचे आणि मैत्रीपूर्ण संबंध निर्माण करणे.

 

७. नीतिमत्ता (Ethics in Fieldwork)

प्रश्न १३: समाजशास्त्रीय क्षेत्रकार्यात 'गोपनीयता' (Confidentiality) पाळणे म्हणजे काय?

अ) माहिती सर्वांना सांगणे.

ब) उत्तरदात्याची ओळख आणि त्याने दिलेली माहिती सुरक्षित ठेवणे.

 क) माहिती चोरणे.

 ड) चुकीची माहिती छापणे.

उत्तर: ब) उत्तरदात्याची ओळख आणि त्याने दिलेली माहिती सुरक्षित ठेवणे.

प्रश्न १४: क्षेत्रकार्य सुरू करण्यापूर्वी उत्तरदात्याची 'माहितीपूर्ण संमती' (Informed Consent) घेणे का गरजेचे असते? अ) हे केवळ कायदेशीर नाटक आहे.

ब) संशोधनातील नैतिक मूल्यांचे पालन करण्यासाठी आणि उत्तरदात्याच्या अधिकाराचा सन्मान करण्यासाठी.

क) संशोधकाचा पगार वाढवण्यासाठी.

ड) सरकारी कामासाठी.

उत्तर: ब) संशोधनातील नैतिक मूल्यांचे पालन करण्यासाठी.

. मुलाखत अनुसूची आणि तंत्रे (Interview Schedule & Techniques)

प्रश्न १५: 'मुलाखत अनुसूची' (Interview Schedule) आणि 'प्रश्नावली' (Questionnaire) मधील मुख्य फरक कोणता? अ) प्रश्नावली टपालाने पाठवली जाते, तर अनुसूची संशोधक स्वतः समोर बसून भरतो.

ब) अनुसूची मोठी असते, प्रश्नावली छोटी असते.

 क) प्रश्नावली केवळ शहरात वापरली जाते.

 ड) यात कोणताही फरक नाही.

 उत्तर: अ) प्रश्नावली टपालाने पाठवली जाते, तर अनुसूची संशोधक स्वतः समोर बसून भरतो.

प्रश्न १६: 'असंरचित मुलाखत' (Unstructured Interview) कोणत्या संशोधनासाठी अधिक उपयुक्त असते?

अ) जनगणना

ब) अन्वेषणात्मक किंवा गुणात्मक संशोधन (Exploratory Research)

 क) केवळ सांख्यिकीय माहिती गोळा करण्यासाठी

ड) टेलीफोन सर्वेक्षणासाठी

उत्तर: ब) अन्वेषणात्मक किंवा गुणात्मक संशोधन.

 

२. क्षेत्रकार्यातील आव्हाने आणि कौशल्ये

प्रश्न १७: क्षेत्रकार्यात 'संशोधक पूर्वग्रह' (Researcher Bias) म्हणजे काय?

 अ) संशोधकाची शैक्षणिक पात्रता.

 ब) संशोधकाच्या स्वतःच्या आवडीनिवडी किंवा विचारांचा संशोधनाच्या निष्कर्षावर होणारा परिणाम.

 क) संशोधकाचा पगार.

ड) संशोधकाचे आरोग्य.

उत्तर: ब) संशोधकाच्या स्वतःच्या आवडीनिवडी किंवा विचारांचा संशोधनाच्या निष्कर्षावर होणारा परिणाम.

प्रश्न १८: 'गोइंग नेटिव्ह' (Going Native) ही संकल्पना क्षेत्रकार्यात काय दर्शवते?

अ) संशोधक क्षेत्र सोडून पळून जातो.

 ब) संशोधक ज्या समुदायाचा अभ्यास करत आहे, त्यांच्याशी इतका एकरूप होतो की तो आपली तटस्थता हरवून बसतो.

क) संशोधक नवीन तंत्रज्ञान वापरतो.

ड) संशोधक केवळ इंटरनेटचा वापर करतो.

 उत्तर: ब) संशोधक ज्या समुदायाचा अभ्यास करत आहे, त्यांच्याशी इतका एकरूप होतो की तो आपली तटस्थता हरवून बसतो.

 

३. तथ्य विश्लेषण आणि त्रिकोणीकरण

प्रश्न १९: क्षेत्रकार्यात 'त्रिकोणीकरण' (Triangulation) पद्धतीचा वापर का केला जातो?

 अ) कागद वाचवण्यासाठी.

ब) माहितीची विश्वासार्हता आणि वैधता तपासण्यासाठी (एकाच माहितीची विविध पद्धतींनी पडताळणी करणे).

क) केवळ गणिते सोडवण्यासाठी.

ड) तीन लोकांच्या मुलाखती घेण्यासाठी.

उत्तर: ब) माहितीची विश्वासार्हता आणि वैधता तपासण्यासाठी.

प्रश्न २०: 'पायलेट स्टडी' (Pilot Study) म्हणजे काय?

अ) विमानाने प्रवास करून केलेले संशोधन.

ब) मुख्य क्षेत्रकार्य सुरू करण्यापूर्वी छोट्या गटावर केलेली चाचणी वजा तपासणी.

 क) केवळ आकाशातून निरीक्षण करणे.

 

 ड) शेवटचा अहवाल लिहिणे. उत्तर: ब) मुख्य क्षेत्रकार्य सुरू करण्यापूर्वी छोट्या गटावर केलेली चाचणी वजा तपासणी.

 

४. भारतीय समाजशास्त्रीय क्षेत्रकार्याची परंपरा

प्रश्न २१: 'द रिमेंबर्ड व्हिलेज' (The Remembered Village) हे क्षेत्रकार्यावर आधारित प्रसिद्ध पुस्तक कोणी लिहिले?

अ) जी. एस. घुर्ये

ब) एम. एन. श्रीनिवास (M. N. Srinivas)

 क) इरावती कर्वे

 ड) एस. सी. दुबे उत्तर:

 ब) एम. एन. श्रीनिवास (त्यांनी रामपुरा गावातील क्षेत्रकार्यावर हे पुस्तक लिहिले आहे).

प्रश्न २२: भारतीय संदर्भात 'संस्कृतिकीकरण' (Sanskritization) ही संकल्पना एम. एन. श्रीनिवास यांनी कोणत्या पद्धतीचा वापर करून मांडली?

अ) ऐतिहासिक पद्धत

ब) क्षेत्रीय अभ्यास पद्धत (Fieldwork/Ethnography)

क) तुलनात्मक पद्धत

ड) संख्यात्मक पद्धत

उत्तर: ब) क्षेत्रीय अभ्यास पद्धत.

 

५. डिजिटल आणि आधुनिक क्षेत्रकार्य

प्रश्न २३: 'नेट्नोग्राफी' (Netnography) म्हणजे काय?

अ) मासे पकडण्याची पद्धत.

ब) इंटरनेट आणि सोशल मीडियावरील मानवी व्यवहारांचे क्षेत्रकार्य किंवा वांशिक अभ्यास.

 क) केवळ संगणक दुरुस्ती.

ड) गणिताचे कोडे. उत्तर:

ब) इंटरनेट आणि सोशल मीडियावरील मानवी व्यवहारांचे क्षेत्रकार्य.

प्रश्न २४: क्षेत्रकार्यात 'ऑडिओ-व्हिज्युअल' (Audio-Visual) साधनांचा वापर केल्याने कोणता फायदा होतो?

 अ) केवळ संशोधकाची करमणूक होते.

ब) तथ्य संकलन अधिक अचूक आणि पुरावा आधारित बनते.

क) खर्च कमी होतो. ड) संशोधकाला लिहावे लागत नाही.

उत्तर: ब) तथ्य संकलन अधिक अचूक आणि पुरावा आधारित बनते.

६. निष्कर्ष आणि अहवाल

प्रश्न २५: क्षेत्रकार्य अहवालात 'परिशिष्ट' (Appendix) मध्ये काय समाविष्ट असते?

 अ) मुख्य निष्कर्ष

 ब) प्रश्नावली, मुलाखत अनुसूची, नकाशे किंवा पत्रांच्या नमुन्यांची जोडणी.

 क) संशोधकाचे आत्मचरित्र.

ड) केवळ आभार प्रदर्शन.

 उत्तर: ब) प्रश्नावली, मुलाखत अनुसूची, नकाशे किंवा पत्रांच्या नमुन्यांची जोडणी.

भारतीय समाजशास्त्रातील क्षेत्रकार्य परंपरा

प्रश्न २६: भारतात समाजशास्त्रीय संशोधनात 'क्षेत्रीय दृष्टिकोन' (Field View) रुजवण्याचे श्रेय कोणाला जाते?

अ) जी. एस. घुर्ये

ब) एम. एन. श्रीनिवास (M. N. Srinivas)

क) इरावती कर्वे

ड) राधाकमल मुखर्जी

उत्तर: ब) एम. एन. श्रीनिवास. (त्यांनी पुस्तकी ज्ञानापेक्षा 'Field View' ला जास्त महत्त्व दिले).

प्रश्न २७: 'इंडियन व्हिलेज' (Indian Village) हे प्रसिद्ध पुस्तक कोणाचे आहे, जे क्षेत्रकार्यावर आधारित आहे?

 अ) ए. आर. देसाई

ब) एस. सी. दुबे (S. C. Dube)

 क) योगेंद्र सिंग

ड) आंद्रे बेतेई

 उत्तर: ब) एस. सी. दुबे. (१९५५ मध्ये त्यांनी समीरपेट गावाच्या अभ्यासावर हे पुस्तक लिहिले).

 

२. भारतीय जाती आणि ग्रामीण अभ्यास

प्रश्न २८: एम. एन. श्रीनिवास यांनी कोणत्या गावाला त्यांच्या क्षेत्रकार्यासाठी निवडले होते?

 अ) समीरपेट

ब) रामपुरा (कर्नाटक)

क) खेडा

ड) श्रीपुरम

उत्तर: ब) रामपुरा. (येथील अभ्यासावरून त्यांनी 'प्रबळ जात' ही संकल्पना मांडली).

प्रश्न २९: 'श्रीपुरम' गावाचा अभ्यास करून वर्ग, जात आणि सत्ता (Caste, Class and Power) यांचे विश्लेषण कोणी केले?

 अ) आंद्रे बेतेई (Andre Beteille)

ब) ए. एम. शाह

क) टी. के. उम्मन

ड) गेल ऑम्वेट

उत्तर: अ) आंद्रे बेतेई.

 

३. प्रादेशिक आणि आदिवासी अभ्यास

प्रश्न ३०: महाराष्ट्रातील नातेसंबंधांच्या रचनेवर (Kinship Organization in India) क्षेत्रकार्यावर आधारित महत्त्वपूर्ण संशोधन कोणी केले?

अ) बाबासाहेब आंबेडकर

 ब) इरावती कर्वे (Irawati Karve)

 क) नीलम गोऱ्हे

ड) शर्मिला रेगे

उत्तर: ब) इरावती कर्वे.

प्रश्न ३१: भारतीय आदिवासींच्या अभ्यासात 'सहभागी निरीक्षणाचा' प्रभावी वापर करणारे मानवशास्त्रज्ञ कोण?

 अ) हर्बर्ट रिस्ले

 ब) व्हेरियर एल्विन (Verrier Elwin)

क) एम. एन. श्रीनिवास

ड) डी. एन. मुजुमदार

उत्तर: ब) व्हेरियर एल्विन. (त्यांनी बैगा आणि गोंड आदिवासींसोबत राहून अभ्यास केला).

 

४. भारतीय संदर्भात तथ्य संकलनाची आव्हाने

प्रश्न ३२: भारतीय ग्रामीण भागात क्षेत्रकार्य करताना संशोधकाला कोणत्या प्रमुख आव्हानाला सामोरे जावे लागते?

अ) आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अभाव

ब) भाषा, जात आणि लिंगभाव आधारित अडथळे (Gatekeeping)

क) प्रवासाची साधने

 ड) केवळ पैशांची कमतरता

उत्तर: ब) भाषा, जात आणि लिंगभाव आधारित अडथळे.

प्रश्न ३३: 'प्रबळ जात' (Dominant Caste) ही संकल्पना श्रीनिवास यांनी कोणत्या आधारावर मांडली?

अ) ऐतिहासिक ग्रंथांच्या आधारे

 

 ब) प्रत्यक्ष क्षेत्रीय निरीक्षणातून मिळालेल्या तथ्यांच्या आधारे

 क) केवळ सरकारी आकडेवारीवरून

ड) परदेशी लेखकांच्या पुस्तकावरून

 उत्तर: ब) प्रत्यक्ष क्षेत्रीय निरीक्षणातून मिळालेल्या तथ्यांच्या आधारे.

५. आधुनिक भारतीय क्षेत्रकार्य पद्धती

प्रश्न ३४: दलित आणि शोषित वर्गाच्या दृष्टिकोनातून (Subaltern Perspective) क्षेत्रकार्य करणाऱ्या प्रमुख संशोधिका कोण?

 अ) शर्मिला रेगे (Sharmila Rege)

ब) मीरा कोसंबी

 क) लीला दुबे

ड) वरील सर्व

उत्तर: अ) शर्मिला रेगे. (त्यांनी 'दलित स्त्रीवादी' दृष्टिकोनातून क्षेत्रकार्य केले).

प्रश्न ३५: भारतातील 'कौटुंबिक हिंसाचार' किंवा 'महिलांच्या समस्यां'वर तथ्य गोळा करण्यासाठी कोणती पद्धत अधिक परिणामकारक ठरते?

अ) टेलिफोन सर्वे

ब) सखोल मुलाखत आणि केस स्टडी (Case Study)

 क) केवळ प्रश्नावली

ड) जनगणना पद्धत

उत्तर: ब) सखोल मुलाखत आणि केस स्टडी.

६. सारांश आणि निष्कर्ष

प्रश्न ३६: भारतीय समाजशास्त्रात 'क्षेत्रकार्या'चे महत्त्व का वाढले?

अ) कारण भारत हा एक बहुसांस्कृतिक आणि गुंतागुंतीचा समाज आहे जो केवळ पुस्तकांवरून समजू शकत नाही.

ब) कारण क्षेत्रकार्यातून अधिक सरकारी अनुदान मिळते.

क) कारण परदेशात ते लोकप्रिय आहे.

 ड) वरीलपैकी काहीही नाही.

 उत्तर: अ) कारण भारत हा एक बहुसांस्कृतिक आणि गुंतागुंतीचा समाज आहे जो केवळ पुस्तकांवरून समजू शकत नाही.

१. मानववंशशास्त्रीय क्षेत्रकार्य: पाया

प्रश्न १: 'वांशिक वर्णन' (Ethnography) म्हणजे काय?

अ) प्रयोगशाळेत केलेले संशोधन.

 ब) एखाद्या विशिष्ट संस्कृतीचा किंवा समुदायाचा प्रत्यक्ष क्षेत्रकार्याद्वारे केलेला सखोल अभ्यास.

क) केवळ प्राचीन हाडांचा अभ्यास.

 ड) ग्रंथांचे भाषांतर.

उत्तर: ब) एखाद्या विशिष्ट संस्कृतीचा किंवा समुदायाचा प्रत्यक्ष क्षेत्रकार्याद्वारे केलेला सखोल अभ्यास.

प्रश्न २: आधुनिक मानववंशशास्त्रीय क्षेत्रकार्याचे जनक कोणाला मानले जाते?

अ) फ्रान्झ बोआस

ब) ब्रोनिस्लाव मॅलिनोव्स्की (Bronislaw Malinowski)

क) ई. बी. टायलर

ड) मार्गारेट मीड

उत्तर: ब) ब्रोनिस्लाव मॅलिनोव्स्की. (त्यांनी 'अर्गोनॉट्स ऑफ द वेस्टर्न पॅसिफिक' या पुस्तकातून क्षेत्रकार्याची पद्धत मांडली).

२. क्षेत्रकार्यातील दृष्टिकोन (Emic and Etic Perspective)

प्रश्न ३: 'एमिक' (Emic) दृष्टिकोन म्हणजे काय?

अ) संशोधकाने स्वतःच्या नजरेतून केलेले वर्णन

 ब) समुदायातील लोकांनी त्यांच्या स्वतःच्या संस्कृतीबद्दल मांडलेला दृष्टिकोन (Ant's eye view).

क) केवळ सांख्यिकीय माहिती.

ड) परदेशी लेखकांचे मत.

 उत्तर: ब) समुदायातील लोकांनी त्यांच्या स्वतःच्या संस्कृतीबद्दल मांडलेला दृष्टिकोन.

प्रश्न ४: जेव्हा संशोधक बाह्य निरीक्षक म्हणून वैज्ञानिक चौकटीत राहून संस्कृतीचे विश्लेषण करतो, तेव्हा त्याला काय म्हणतात?

 अ) एमिक (Emic)

ब) एटिक (Etic)

क) सहभागी

ड) वैयक्तिक

उत्तर: ब) एटिक (Etic).

३. तंत्रे आणि पद्धती

प्रश्न ५: मानववंशशास्त्रात नातेसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी कोणती पद्धत प्रामुख्याने वापरली जाते?

 अ) जनगणना पद्धत

 ब) वंशावळ पद्धत (Genealogical Method)

 क) प्रायोगिक पद्धत

ड) सर्वेक्षण पद्धत उत्तर:

 ब) वंशावळ पद्धत (Genealogical Method). (डब्ल्यू. एच. आर. रिव्हर्स यांनी ही पद्धत विकसित केली).

प्रश्न ६: 'मुख्य माहितीदाता' (Key Informant) म्हणजे कोण?

 अ) समुदायातील असा व्यक्ती जो संशोधकाला संस्कृतीबद्दल सखोल आणि महत्त्वाची माहिती देतो.

 ब) केवळ सरकारी अधिकारी.

 क) गावाचा सर्वात श्रीमंत माणूस.

ड) परदेशी पर्यटक.

 उत्तर: अ) समुदायातील असा व्यक्ती जो संशोधकाला संस्कृतीबद्दल सखोल आणि महत्त्वाची माहिती देतो.

 

४. संस्कृती आणि सापेक्षतावाद

प्रश्न ७: 'सांस्कृतिक सापेक्षतावाद' (Cultural Relativism) म्हणजे काय? अ) स्वतःच्या संस्कृतीला श्रेष्ठ मानणे

. ब) कोणत्याही संस्कृतीचे मूल्यमापन हे त्या संस्कृतीच्या स्वतःच्या संदर्भात आणि मूल्यांनुसार करणे.

 क) दुसऱ्याच्या संस्कृतीची टर उडवणे.

ड) सर्व संस्कृती नष्ट करणे.

उत्तर: ब) कोणत्याही संस्कृतीचे मूल्यमापन हे त्या संस्कृतीच्या स्वतःच्या संदर्भात आणि मूल्यांनुसार करणे.

प्रश्न ८: 'स्व-संस्कृती श्रेष्ठतावाद' (Ethnocentrism) म्हणजे काय?

 अ) सर्व संस्कृतींना समान मानणे.

ब) स्वतःच्या संस्कृतीला जगातील सर्वोत्तम मानणे आणि दुसऱ्याच्या संस्कृतीला कमी लेखणे.

 क) नवीन संस्कृती शिकणे.

ड) संस्कृतीचा त्याग करणे.

उत्तर: ब) स्वतःच्या संस्कृतीला जगातील सर्वोत्तम मानणे.

५. शारीरिक आणि पुरातत्व मानववंशशास्त्र

प्रश्न ९: मानवी उत्क्रांतीचा अभ्यास करण्यासाठी मानववंशशास्त्रज्ञ कोणत्या दुय्यम तथ्यांचा आधार घेतात?

अ) वर्तमानपत्रे

ब) जीवाश्म (Fossils) आणि उत्खननात मिळालेल्या वस्तू

क) केवळ काल्पनिक कथा

ड) आधुनिक चित्रपट

उत्तर: ब) जीवाश्म (Fossils) आणि उत्खननात मिळालेल्या वस्तू.

प्रश्न १०: 'पॅलेओ-अँथ्रोपोलॉजी' (Paleo-anthropology) कशाचा अभ्यास करते?

 अ) आधुनिक शहरांचा

 ब) आदिमानव आणि मानवी पूर्वजांच्या उत्क्रांतीचा

क) केवळ संगणकाचा

 ड) भविष्यातील मानवाचा

उत्तर: ब) आदिमानव आणि मानवी पूर्वजांच्या उत्क्रांतीचा.

 

६. भारतीय मानववंशशास्त्र

प्रश्न ११: भारतीय मानववंशशास्त्रात 'ट्राइब-कास्ट कॉन्टिन्युम' (Tribe-Caste Continuum) ही संकल्पना कोणी मांडली?

 अ) एम. एन. श्रीनिवास

ब) सुरजित सिन्हा (Surajit Sinha)

क) एन. के. बोस

 ड) एस. सी. रॉय

उत्तर: ब) सुरजित सिन्हा.

प्रश्न १२: 'द मुंडाज अँड देअर कंट्री' हे पुस्तक लिहून भारतीय मानववंशशास्त्राचा पाया कोणी घातला?

अ) एल. पी. विद्यार्थी

ब) एस. सी. रॉय (S. C. Roy)

क) डी. एन. मुजुमदार

ड) इरावती कर्वे

उत्तर: ब) एस. सी. रॉय. (त्यांना भारतीय मानववंशशास्त्राचे जनक मानले जाते).

७. क्षेत्रकार्यातील नीतिमत्ता

प्रश्न १३: मानववंशशास्त्रीय क्षेत्रकार्यात 'रेसिप्रोसिटी' (Reciprocity) म्हणजे काय?

अ) केवळ माहिती चोरणे.

 ब) संशोधकाने समुदायाला दिलेल्या माहितीच्या बदल्यात काहीतरी सकारात्मक परत देणे (उदा. मदत किंवा ज्ञान). क) माहिती विकणे.

 ड) लोकांवर कर लावणे.

उत्तर: ब) संशोधकाने समुदायाला दिलेल्या माहितीच्या बदल्यात काहीतरी सकारात्मक परत देणे.