OE -sociology of Youth-semester-II Module- 01

 प्रकरण -०१: युवकांचे प्रश्न –[समस्या ]

प्रश्न -०१ “युवकांचे विवाह विषयक प्रश्न[ समस्या ] ”

तरुण पिढीच्या वैवाहिक समस्यांकडे जेव्हा आपण समाजशास्त्रीय (Sociological) दृष्टिकोनातून पाहतो, तेव्हा असे लक्षात येते की या समस्या केवळ वैयक्तिक नसून त्या बदलत्या सामाजिक संरचनेचा परिणाम आहेत.

आजच्या तरुणांच्या वैवाहिक जीवनावर परिणाम करणारे प्रमुख समाजशास्त्रीय पैलू खालीलप्रमाणे आहेत:

 

१. संस्थात्मक बदल (Institutional Shifts)

पूर्वी विवाह ही एक 'धार्मिक आणि सामाजिक कर्तव्य' (Sacrament) मानली जाणारी संस्था होती. मात्र, आता त्याचे स्वरूप 'सहचारी विवाह' (Companionate Marriage) कडे झुकत आहे.

• व्यक्तिवाद (Individualism): आधुनिक तरुण स्वतःच्या गरजा, करिअर आणि स्वातंत्र्याला प्राधान्य देतात. यामुळे 'तडजोड' करण्याच्या वृत्तीत घट झाली आहे.
• विलंबित विवाह: शिक्षण आणि आर्थिक स्थैर्याच्या शोधामुळे लग्नाचे वय वाढत आहे, ज्याचा परिणाम कौटुंबिक नियोजनावर आणि मानसिक जुळवून घेण्यावर होतो.

२. लिंगभाव भूमिकांचे संक्रमण (Gender Role Transition)

हा समाजशास्त्रीय बदलाचा सर्वात मोठा केंद्रबिंदू आहे.

• स्त्री-पुरुष समानता: स्त्रिया शिक्षित आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी झाल्या आहेत. परिणामी, त्या आता जुन्या 'पितृसत्ताक' (Patriarchal) चौकटीत राहण्यास तयार नाहीत.
• भूमिका संघर्ष (Role Conflict): पुरुषांकडून अजूनही घरातील कामात आणि मुलांच्या संगोपनात पारंपरिक भूमिकेची अपेक्षा केली जाते, तर स्त्रियांना करिअर आणि घर अशा दोन्ही आघाड्यांवर लढावे लागते. यातून संघर्षाचे ठिणगी पडते.

३. तंत्रज्ञान आणि सोशल मीडियाचा प्रभाव

समाजशास्त्रज्ञ मानतात की सोशल मीडियाने मानवी नातेसंबंधांचे 'वस्तुकरण' (Commodification) केले आहे.

• अवास्तव अपेक्षा: इंस्टाग्राम किंवा फेसबुकवरील 'परफेक्ट कपल'चे फोटो पाहून तरुण आपल्या जोडीदाराकडून तशाच काल्पनिक सुखाची अपेक्षा करतात.
• पर्यायांची उपलब्धता: डेटिंग ॲप्समुळे "जोडीदाराला पर्याय उपलब्ध आहेत" ही भावना वाढली आहे, ज्यामुळे नात्यातील बांधीलकी (Commitment) कमी होत चालली आहे.

४. संयुक्त कुटुंबाचा ऱ्हास आणि विभक्त कुटुंबे (Nuclear Families)

• भावनिक आधाराचा अभाव: विभक्त कुटुंब पद्धतीमुळे पती-पत्नीमधील वाद सोडवण्यासाठी मध्यस्थी करणारे ज्येष्ठ घरात नसतात.
• एकलेपण: घरकामाचा ताण आणि मुलांची जबाबदारी वाटून घेण्यासाठी कोणीही नसल्यामुळे जोडप्यांमध्ये तणाव वाढतो.

 

(Post-modernity) आणि तरुण पिढीचे विवाहाबाबतचे प्रश्न यांचा अत्यंत जवळचा संबंध आहे. उत्तर-आधुनिक काळात 'स्थिरता' आणि 'परंपरा' यांपेक्षा 'बदल' आणि 'निवड' (Choice) यांना जास्त महत्त्व दिले जाते.

तरुणांच्या संदर्भात यातील प्रमुख समाजशास्त्रीय पैलू खालीलप्रमाणे आहेत:

 

१. द्रव आधुनिकता (Liquid Modernity)

समाजशास्त्रज्ञ झिग्मुंट बाऊमन (Zygmunt Bauman) यांच्या मते, आपण आता अशा समाजात राहत आहोत जिथे नातेसंबंध 'द्रव' (Liquid) झाले आहेत.

• नात्यातील अस्थिरता: उत्तर-आधुनिक तरुण कायमस्वरूपी बांधिलकीला (Permanent Commitment) घाबरतात. त्यांना वाटते की लग्नामुळे त्यांच्या वैयक्तिक वाढीवर मर्यादा येतील.
• 'डिस्पोजेबल' नाते: जशा वस्तू वापरून फेकल्या जातात, तशीच वृत्ती नात्यांच्या बाबतीतही दिसून येते. जर नाते समाधान देत नसेल, तर ते त्वरित तोडण्याकडे तरुणांचा कल आहे.

२. जोखीम समाज (Risk Society)

उल्रिच बेक (Ulrich Beck) यांच्या सिद्धांतानुसार, आधुनिक जगात विवाह ही एक मोठी 'जोखीम' (Risk) मानली जाते.

• आर्थिक जोखीम: घटस्फोटाचे वाढते प्रमाण आणि त्यानंतर होणारी कायदेशीर व आर्थिक ओढाताण यामुळे तरुण लग्नापासून दूर पळत आहेत.
• भावनिक असुरक्षितता: "जोडीदार आयुष्यभर साथ देईल का?" ही शंका उत्तर-आधुनिक मनामध्ये घर करून बसली आहे.

३. विवाहाचे वि-संस्थीकरण (De-institutionalization of Marriage)

उत्तर-आधुनिकतेत विवाहाची 'संस्था' म्हणून असलेली पकड ढिली झाली आहे.

• पर्यायी निवडी: लिव्ह-इन रिलेशनशिप, सिंगल पेरेंटिंग किंवा लग्नाशिवाय एकत्र राहणे या गोष्टींना आता 'कलंक' (Stigma) मानले जात नाही.
• स्वायत्तता: तरुण आता समाजाच्या सांगण्यावरून नाही, तर स्वतःच्या आनंदासाठी जोडीदार निवडतात (Self-identity).

४. तंत्रज्ञान आणि आभासी वास्तव (Virtual Reality)

• अल्गोरिदमवर आधारित प्रेम: टिंडर, बंबल यांसारख्या ॲप्समुळे जोडीदार निवडणे ही एक 'शॉपिंग' सारखी प्रक्रिया झाली आहे. यामुळे नात्यातील खोली (Depth) कमी होऊन वरवरचेपणा वाढला आहे.
• तुलना आणि नैराश्य: सोशल मीडियावर इतरांचे 'दिखाऊ' सुखी आयुष्य पाहून स्वतःच्या जोडीदाराबद्दल असंतोष निर्माण होणे, हा उत्तर-आधुनिक काळातील मोठा प्रश्न आहे.

५.विवाहाचे 'लोकशाहीकरण' (Democratization of Marriage)

समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून, विवाह आता केवळ दोन कुटुंबांमधील करार न राहता, तो दोन व्यक्तींमधील 'शुद्ध नाते' (Pure Relationship) बनत चालला आहे.

• समानता: आधुनिक जोडपी सत्तेच्या समान वाटपाची अपेक्षा करतात. जेव्हा एक जोडीदार (सहसा पुरुष) जुन्या सत्ता गाजवण्याच्या पद्धती वापरतो, तेव्हा संघर्षाला सुरुवात होते.
• संवाद: आजच्या काळात नात्याचा आधार 'संवाद' आहे. संवाद तुटला की नाते तुटते, कारण आता लग्नाला केवळ सामाजिक दबावामुळे टिकवून ठेवण्याची प्रवृत्ती कमी होत आहे.

६. आर्थिक स्वावलंबन आणि बदलती सत्ता रचना

• स्त्रियांचे आर्थिक स्वातंत्र्य: जेव्हा स्त्रिया आर्थिकदृष्ट्या सक्षम होतात, तेव्हा त्यांच्यातील 'सहनशक्ती' (Tolerance) पेक्षा 'स्वाभिमान' (Self-respect) अधिक जागृत होतो. यामुळे शोषणकारी लग्नांमधून बाहेर पडण्याचे धाडस वाढले आहे.
• नोकरीची अनिश्चितता: कॉर्पोरेट क्षेत्रातील कामाचे तास, कामाचा ताण आणि वारंवार होणाऱ्या बदल्यांमुळे वैयक्तिक आयुष्यासाठी वेळ कमी पडतो. याला समाजशास्त्रात 'Work-Life Imbalance' म्हणतात, जो वादाचे मुख्य कारण ठरतो.

३. विवाहाचा घटता 'सामाजिक भांडवल' (Social Capital) म्हणून वापर

पूर्वी लग्न हे नातेवाईक जोडण्यासाठी आणि समाजात प्रतिष्ठा मिळवण्यासाठी केले जाई.

• भावनिक गरजा: आता तरुण विवाहाकडे 'सामाजिक सुरक्षितता' म्हणून न पाहता 'भावनिक आणि लैंगिक समाधान' म्हणून पाहतात. जर या अपेक्षा पूर्ण झाल्या नाहीत, तर त्यांना ते लग्न ओझे वाटू लागते.
• लग्नबाह्य संबंध: सोशल मीडियाच्या सुलभतेमुळे आणि कामाच्या ठिकाणी वाढत्या संपर्कामुळे लग्नबाह्य संबंधांचे प्रमाण वाढले आहे, ज्यामुळे कौटुंबिक स्थैर्य धोक्यात आले आहे.

७. पिढीतील वैचारिक अंतर (Intergenerational Conflict)

• पालकांचा हस्तक्षेप: आजही भारतात अनेक ठिकाणी लग्नानंतर मुले आई-वडिलांसोबत राहतात. जुन्या पिढीची मूल्ये (उदा. सुनेने पडदा पाळणे, घरकाम करणे) आणि नवीन पिढीची आधुनिक मूल्ये (स्वातंत्र्य, करिअर) यात संघर्ष होतो.
• जातीय आणि वर्गीय अडथळे: जरी आपण आधुनिक झालो असलो, तरी आंतरजातीय विवाहांना अजूनही पूर्ण सामाजिक मान्यता मिळत नाही. यामुळे जोडप्यांना सामाजिक बहिष्कृतता किंवा मानसिक त्रासाला सामोरे जावे लागते.

८. नवीन राहणीमान (Alternative Lifestyles)

समाजशास्त्रानुसार, विवाहाच्या पारंपारिक चौकटीला आता काही पर्याय समोर येत आहेत:

• Live-in Relationships: जबाबदारी नको पण सोबत हवी, या मानसिकतेतून 'लिव्ह-इन'चा कल वाढला आहे. यामुळे विवाहाची गरज कमी वाटू लागली आहे.
• SINK/DINK Culture: * SINK: Single Income No Kid.
• DINK: Double Income No Kid (मुले नको असलेले जोडपे). पालकत्वाची जबाबदारी न स्वीकारण्याच्या निर्णयामुळे अनेकदा जोडीदारांमध्ये किंवा त्यांच्या कुटुंबियांमध्ये वाद होतात.

 

समाजशास्त्रीय उपाय (Sociological Solutions)

• पूर्व-विवाह समुपदेशन (Pre-marital Counseling): लग्नाआधी एकमेकांच्या अपेक्षा स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.
• कौटुंबिक मूल्यांचे पुनरुज्जीवन: कुटुंबाने केवळ नियमांवर भर न देता एकमेकांच्या स्वातंत्र्याचा आदर करणे गरजेचे आहे.
• कामाच्या ठिकाणी धोरण बदल: कंपन्यांनी 'कौटुंबिक वेळ' (Family Time) लक्षात घेऊन कामाचे तास लवचिक ठेवणे गरजेचे आहे.

 

निष्कर्ष: थोडक्यात सांगायचे तर, आजच्या तरुणांच्या वैवाहिक समस्या या 'संक्रमण काळातील' समस्या आहेत. समाज जुन्या परंपरा सोडून आधुनिकतेकडे वळत आहे, पण मानसिकतेत पूर्ण बदल झालेला नाही. जोपर्यंत समाज 'लोकशाहीवादी कौटुंबिक मूल्ये' (Democratic Family Values) स्वीकारत नाही, तोपर्यंत हे संघर्ष सुरूच राहतील. उत्तर-आधुनिकता ही तरुणांना 'निवडीचे स्वातंत्र्य' देते, पण त्याच वेळी ती 'असुरक्षितता' देखील आणते. विवाह आता एक सामाजिक गरज न राहता ती एक 'वैयक्तिक प्रकल्प' (Personal Project) बनली आहे.

प्रश्न -०२ युवकांचे शैक्षणिक प्रश्न

तरुण पिढीच्या वैवाहिक समस्यांनंतर, शैक्षणिक प्रश्न हा त्यांच्या आयुष्यातील अत्यंत कळीचा आणि गंभीर विषय आहे. उत्तर-आधुनिक काळात शिक्षणाचे स्वरूप बदलले असून, त्यातून तरुणांसमोर अनेक नवी आव्हाने उभी राहिली आहेत.

युवकांच्या शैक्षणिक प्रश्नांचे समाजशास्त्रीय विश्लेषण खालीलप्रमाणे करता येईल:

 

१. पदवीचे 'वस्तुकरण' आणि बेरोजगारी (Credential Inflation)

आजच्या काळात केवळ पदवी (Degree) असणे पुरेसे राहिलेले नाही.

• पदव्यांचा सुकाळ: शिक्षणाचे मोठ्या प्रमाणावर व्यापारीकरण झाल्यामुळे पदव्या वाटल्या जात आहेत, परंतु त्या प्रमाणात कौशल्ये (Skills) विकसित होत नाहीत. याला समाजशास्त्रात 'Diploma Disease' म्हटले जाते.
• शिक्षित बेरोजगार: पदवी हातात असूनही उद्योगांना हवे असलेले तांत्रिक ज्ञान नसल्यामुळे तरुण बेरोजगार राहत आहेत किंवा त्यांच्या पात्रतेपेक्षा कमी दर्जाची नोकरी (Underemployment) करत आहेत.

२. शैक्षणिक विषमता आणि डिजिटल दरी (Digital Divide)

उत्तर-आधुनिक काळात शिक्षण तंत्रज्ञानावर आधारित झाले आहे, ज्यामुळे एक नवी दरी निर्माण झाली आहे.

• आर्थिक स्तर: श्रीमंत कुटुंबातील मुलांना दर्जेदार खासगी शिक्षण आणि परदेशातील संधी उपलब्ध आहेत, तर ग्रामीण भागातील गरिबांना मूलभूत सुविधांसाठीही संघर्ष करावा लागतो.
• ग्रामीण विरुद्ध शहरी: शहरांमधील शैक्षणिक सोयी आणि ग्रामीण भागातील सरकारी शाळांमधील गुणवत्ता यात मोठी तफावत आहे, ज्यामुळे स्पर्धा परीक्षेत ग्रामीण युवक मागे पडत आहेत.

३. मानसिक आरोग्य आणि स्पर्धेचा दबाव

• मेरिटची संस्कृती (Meritocracy): "मार्क्स म्हणजे सर्वस्व" या मानसिकतेमुळे विद्यार्थ्यांवर प्रचंड मानसिक दडपण आहे. यातून नैराश्य, एकलेपणा आणि आत्महत्येसारख्या टोकाच्या वृत्ती वाढताना दिसत आहेत.
• पालकांच्या अवास्तव अपेक्षा: पालकांकडून मुलांच्या आवडीचा विचार न करता केवळ इंजिनिअरिंग, मेडिकल किंवा 'आयएएस' होण्यासाठी दबाव टाकला जातो.

४. बदलत्या अभ्यासक्रमाचा अभाव (Outdated Curriculum)

• औद्योगिक गरज विरुद्ध शिक्षण: आजचे जग 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' (AI) आणि 'डेटा सायन्स'कडे वळत असताना, अनेक विद्यापीठांचे अभ्यासक्रम अजूनही जुन्याच साच्यात अडकलेले आहेत.
• संशोधन वृत्तीचा अभाव: केवळ घोकंपट्टी आणि परीक्षा उत्तीर्ण होण्यावर भर दिला जातो, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये विश्लेषणात्मक आणि चिकित्सक विचार (Critical Thinking) विकसित होत नाही.
• वकांच्या शैक्षणिक प्रश्नांचे अधिक सखोल आणि समाजशास्त्रीय विश्लेषण करताना आपल्याला बाजारपेठ, जात, लिंगभाव (Gender) आणि जागतिकीकरण या चार महत्त्वाच्या आयामांचा विचार करावा लागेल.

५. शिक्षणाचे 'बाजारीकरण' आणि वर्गीय दरी (Commercialization & Class Divide)

उत्तर-आधुनिक काळात शिक्षण हे 'पवित्र ज्ञान' न राहता एक 'विक्रीयोग्य वस्तू' (Commodity) बनले आहे.

• भांडवलशाहीचा प्रभाव: नामांकित खासगी संस्थांचे शुल्क इतके वाढले आहे की, केवळ उच्च-मध्यमवर्गीय मुलेच तिथे प्रवेश घेऊ शकतात. यामुळे गुणवत्ता असूनही गरीब विद्यार्थी मागे पडत आहेत.
• शैक्षणिक कर्ज (Education Loans): उच्च शिक्षणासाठी कर्ज घेणाऱ्या तरुणांचे प्रमाण वाढले आहे. पदवी पूर्ण होताच डोक्यावर कर्जाचा डोंगर असल्याने तरुण आपल्या आवडीचे क्षेत्र सोडून 'जास्त पगार देणाऱ्या' कोणत्याही नोकरीच्या मागे धावत आहेत. याला समाजशास्त्रात 'Alienation' (स्वत्वापासून दुरावणे) असे म्हणतात.

६. ग्रामीण युवकांचे 'सांस्कृतिक भांडवल' आणि संघर्ष (Cultural Capital)

• समाजशास्त्रज्ञ पियरे बोर्ड्यू (Pierre Bourdieu) यांच्या मते, शिक्षणात केवळ पुस्तकी ज्ञान पुरेसे नसते, तर 'सांस्कृतिक भांडवल' (उदा. इंग्रजी बोलण्याची शैली, आत्मविश्वास, नेटवर्क) महत्त्वाचे असते.
• इंग्रजीचा अडथळा: ग्रामीण भागातील हुशार विद्यार्थी केवळ इंग्रजी भाषेतील कमतरतेमुळे बहुराष्ट्रीय कंपन्यांच्या मुलाखतींमध्ये नापास होतात.
• माहितीचा अभाव: करिअरच्या नवीन संधी, शिष्यवृत्ती आणि परदेशातील शिक्षण याबद्दलची माहिती ग्रामीण भागापर्यंत उशिरा पोहोचते, ज्यामुळे शहरी विद्यार्थ्यांच्या तुलनेत ते संधी गमावतात.

७. 'पदवी' विरुद्ध 'कौशल्य' (Skills Gap)

• आजच्या शिक्षण व्यवस्थेतील सर्वात मोठा प्रश्न म्हणजे 'व्यावसायिक सुसंगतता' (Vocational Relevance).
• सैद्धांतिक ओझे: आजही बहुतांश कॉलेजमध्ये १०-२० वर्षे जुना अभ्यासक्रम शिकवला जातो. बाजारात ज्या कौशल्यांची (उदा. AI, डेटा ॲनालिटिक्स, सॉफ्ट स्किल्स) गरज आहे, ती कॉलेजमध्ये मिळत नाहीत.
• पदवीचे अवमूल्यन: जेव्हा एखादा पोस्ट-ग्रॅज्युएट तरुण शिपाई पदासाठी अर्ज करतो, तेव्हा ते केवळ बेरोजगारीचे लक्षण नसून ते शिक्षण व्यवस्थेच्या अपयशाचे लक्षण असते.

८. महिलांचे शिक्षण आणि 'काचेचे छप्पर' (Glass Ceiling)

• मुलींच्या शिक्षणाचे प्रमाण वाढले असले तरी, त्यांच्यासमोर काही विशिष्ट प्रश्न आहेत:
• शिक्षणाचे उद्दिष्ट: अनेकदा मुलींचे शिक्षण हे ज्ञान मिळवण्यासाठी नसून 'चांगल्या स्थळासाठी' (Marriageability) केले जाते.
• क्षेत्रांची निवड: आजही 'STEM' (विज्ञान, तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी, गणित) क्षेत्रांमध्ये मुलींचे प्रमाण मुलांच्या तुलनेत कमी आहे. सामाजिक मानसिकतेमुळे मुलींना सहसा कला किंवा सेवा क्षेत्रांकडे वळवले जाते.

९. स्पर्धा परीक्षांचे 'मायाजाल' आणि मानसिक आरोग्य

• महाराष्ट्रासारख्या राज्यात एमपीएससी (MPSC) आणि यूपीएससी (UPSC) या परीक्षांचे एक मोठे वलय आहे.
• वेळेचा अपव्यय: आयुष्यातील अत्यंत उत्पादक (Productive) असलेली २-५ वर्षे तरुण या परीक्षांच्या तयारीत घालवतात. यश न मिळाल्यास त्यांच्याकडे कोणताही 'बॅकअप प्लॅन' नसतो.
• नैराश्य (Depression): वारंवार येणारे अपयश आणि समाजाचे टोमणे यामुळे तरुणांमध्ये मानसिक आजार आणि आत्महत्येचे प्रमाण वाढले आहे.

 

१०. उपाययोजना: जोतीबा फुले यांच्या विचारसरणीचा आधार

• जोतीबा फुले यांनी म्हटल्याप्रमाणे, "विद्येविना मती गेली..." हे आजही तितकेच खरे आहे. सक्षम भारतासाठी खालील बदल आवश्यक आहेत:
• प्रात्यक्षिक शिक्षण: पुस्तकी ज्ञानापेक्षा हाताला काम देणाऱ्या शिक्षणावर भर (Learning by Doing).
• प्रादेशिक भाषांचा सन्मान: नवीन शैक्षणिक धोरणाप्रमाणे उच्च शिक्षण मराठीतून उपलब्ध झाल्यास ग्रामीण भागातील टॅलेंट पुढे येईल.
• मानसिक आरोग्य केंद्र: प्रत्येक शैक्षणिक संस्थेत व्यावसायिक समुपदेशक असणे अनिवार्य असावे.

६. 'नई तालीम' आणि नवीन शैक्षणिक धोरण (NEP 2020)

• फुले यांची विचारसरणी: त्यांनी शिक्षणाला 'मुक्तीचे साधन' मानले होते. त्यांच्या मते शिक्षण हे केवळ नोकरीसाठी नसून ते गुलामगिरीतून मुक्त होण्यासाठी असावे.
• NEP 2020 शी सांगड: नवीन शैक्षणिक धोरणात मातृभाषेतून शिक्षण आणि कौशल्यावर आधारित शिक्षणाचा आग्रह धरला आहे, जो फुले यांच्या विचारांशी सुसंगत आहे. मात्र, याची अंमलबजावणी प्रभावीपणे होणे हेच तरुणांसमोरील मोठे आव्हान आहे.

तरुणांच्या या शैक्षणिक समस्या सोडवण्यासाठी केवळ सरकारी धोरणे पुरेशी नसून, समाजाने शिक्षणाकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन बदलणे आवश्यक आहे.

 

प्रश्न -०३ बेरोजगारी आणि युवकांचे प्रश्न

बेरोजगारी ही केवळ आर्थिक समस्या नसून ती एक गंभीर सामाजिक समस्या आहे. विशेषतः उत्तर-आधुनिक काळात, बेरोजगारीमुळे तरुणांच्या मानसिक, कौटुंबिक आणि सामाजिक आयुष्यावर खोलवर परिणाम होत आहेत.

या प्रश्नाचे सखोल समाजशास्त्रीय विश्लेषण खालील मुद्द्यांच्या आधारे करता येईल:

 

१. बेरोजगारीचे बदललेले स्वरूप

आजच्या काळात बेरोजगारीचे स्वरूप केवळ 'काम नसणे' एवढेच मर्यादित राहिलेले नाही:

• प्रच्छन्न बेरोजगारी (Disguised Unemployment): ग्रामीण भागात शेतीमध्ये गरजेपेक्षा जास्त तरुण गुंतलेले आहेत. वरकरणी ते कामावर दिसतात, पण उत्पादकतेत त्यांची भर शून्य असते.
• अल्प-रोजगार (Underemployment): इंजिनिअरिंग किंवा पदव्युत्तर शिक्षण घेतलेले तरुण जेव्हा डिलिव्हरी बॉय किंवा शिपाई म्हणून काम करतात, तेव्हा त्यांच्या कौशल्याचा अपमान होतो. यामुळे त्यांच्यात 'विमुखता' (Alienation) निर्माण होते.
• गिग इकॉनॉमी (Gig Economy): झोमॅटो, स्विगी किंवा ओला सारख्या कंपन्यांमध्ये काम करणाऱ्या तरुणांना 'कर्मचारी' मानले जात नाही, तर 'पार्टनर' मानले जाते. यामुळे त्यांना पेन्शन, विमा किंवा नोकरीची शाश्वती यांसारखी सामाजिक सुरक्षा मिळत नाही.

२. बेरोजगारीचे सामाजिक परिणाम

बेरोजगारीमुळे केवळ खिसा रिकामा होत नाही, तर समाजाची रचना ढासळते:

• विवाहास विलंब: आर्थिक स्थैर्य नसल्यामुळे तरुणांची लग्ने ठरण्यात अडथळे येतात. "नोकरी नाही तर मुलगी नाही" या सामाजिक वास्तवामुळे तरुण नैराश्यात जात आहेत.
• गुन्हेगारीकडे कल: जेव्हा कायदेशीर मार्गाने पैसा मिळवणे कठीण होते, तेव्हा काही तरुण चुकीच्या मार्गांकडे (उदा. सायबर क्राईम, अमली पदार्थांची तस्करी) वळण्याची शक्यता वाढते.
• कौटुंबिक कलह: बेरोजगार तरुणाला घरात मान मिळत नाही. पालकांकडून होणारी टीका आणि मित्रांशी होणारी तुलना यामुळे कौटुंबिक स्वास्थ बिघडते.

३. स्पर्धा परीक्षांचे 'दुष्टचक्र'

महाराष्ट्रात विशेषतः ग्रामीण भागातील तरुण वर्षानुवर्षे स्पर्धा परीक्षांच्या (MPSC/UPSC) तयारीत घालवतात.

• वेळेची गुंतवणूक: वयाची २० ते ३० वर्षे या परीक्षेत गेल्यावर, जर यश मिळाले नाही, तर खासगी क्षेत्रात नोकरी मिळवणे कठीण होते कारण तोपर्यंत त्यांचे वय वाढलेले असते.
• एकाकीपणा: लायब्ररीच्या चार भिंतीत राहून तरुणांचा सामाजिक संपर्क तुटतो, ज्याचा परिणाम त्यांच्या व्यक्तिमत्व विकासावर होतो.

४. शिक्षण आणि बाजारपेठेतील तफावत

आपली शिक्षण व्यवस्था आणि उद्योगांच्या गरजा यामध्ये मोठी दरी आहे.

• कौशल्यांचा अभाव: दरवर्षी लाखो पदवीधर बाहेर पडतात, पण त्यातील केवळ २०-२५% तरुण नोकरीसाठी सक्षम (Employable) असतात.
• डिजिटल दरी: ज्यांच्याकडे अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचे ज्ञान आहे, ते पुढे जातात आणि ग्रामीण भागातील तरुण मागे राहतात.

५. 'स्ट्रक्चरल' विरुद्ध 'फ्रिक्शनल' बेरोजगारी

समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून, बेरोजगारीचे दोन प्रकार तरुणांना सर्वाधिक त्रास देत आहेत:

• रचनात्मक (Structural): जेव्हा उद्योगांना हवी असलेली कौशल्ये आणि युवकांकडे असलेले शिक्षण यात ताळमेळ नसतो. उदाहरणार्थ, आज 'डेटा' आणि 'ऑटोमेशन'चा काळ आहे, पण आपली महाविद्यालये अजूनही जुन्या कारकुनी पद्धतीचे शिक्षण देत आहेत.
• घर्षणजन्य (Frictional): तरुण एका चांगल्या नोकरीच्या शोधात असताना दुसरी नोकरी सोडतात किंवा शिक्षण पूर्ण झाल्यावर पहिल्या नोकरीसाठी जो वेळ घेतात, त्या काळात ते बेरोजगार असतात. आजच्या उत्तर-आधुनिक काळात तरुणांच्या 'अपेक्षा' वाढल्या असल्याने हा काळ लांबत चालला आहे.

६. सामाजिक प्रतिष्ठेचा प्रश्न (Stigma and Status)

भारतात नोकरीकडे केवळ उपजीविकेचे साधन म्हणून न पाहता 'सामाजिक दर्जा' म्हणून पाहिले जाते.

• सरकारी नोकरीचे आकर्षण: खासगी क्षेत्रात कितीही पगार असला, तरी ग्रामीण भागात सरकारी नोकरीला (मग ती चतुर्थ श्रेणीतील का असेना) जास्त प्रतिष्ठा आहे. यामुळे लाखो तरुण उत्पादक वर्षे केवळ 'परीक्षेच्या तयारीत' वाया घालवतात.
• श्रमाचे अवमूल्यन: हाताने काम करणे किंवा छोटे व्यवसाय करणे याला अजूनही समाजात 'कमी लेखले' जाते. यामुळे 'बेरोजगार राहणे' तरुण पसंत करतात, पण 'कमी दर्जाचे काम' करायला तयार नसतात.

७. जागतिकीकरण आणि 'प्रिकॅरिअत' (The Precariat Class)

समाजशास्त्रज्ञ गाय स्टँडिंग (Guy Standing) यांनी 'Precariat' ही संकल्पना मांडली आहे.

• ही अशी तरुण पिढी आहे ज्यांच्याकडे नोकरी तर आहे, पण ती अत्यंत अस्थिर आहे.
• आयटी किंवा सेवा क्षेत्रातील तरुणांना केव्हाही कामावरून काढले जाऊ शकते. ही 'टांगती तलवार' तरुणांमध्ये प्रचंड असुरक्षितता आणि नैराश्य निर्माण करत आहे. यामुळे त्यांना दीर्घकालीन नियोजन (उदा. घर घेणे किंवा कुटुंब वाढवणे) करणे कठीण जाते.

८. बेरोजगारी आणि लिंगभाव (Gendered Unemployment)

• मुलींसमोरील दुहेरी आव्हान: शिक्षित मुलींना नोकरी करायची आहे, पण लग्नानंतर 'घर की नोकरी' या दडपणाखाली त्यांच्या करिअरला ब्रेक लागतो. अनेकदा त्यांना त्यांच्या पात्रतेपेक्षा कमी दर्जाची नोकरी स्वीकारावी लागते कारण ती घराच्या जवळ असते.
• डिजिटल जेंडर गॅप: तंत्रज्ञानाचे शिक्षण घेण्यामध्ये आजही मुलांचे प्रमाण जास्त आहे, ज्यामुळे नवीन येणाऱ्या 'हाय-टेक' नोकऱ्यांमध्ये मुली मागे पडत आहेत.

९. बेरोजगारीचे मानसिक व वर्तणूकविषयक परिणाम

जेव्हा दीर्घकाळ रोजगार मिळत नाही, तेव्हा तरुणांच्या वर्तणुकीत बदल होतात:

• नकारात्मकता आणि राग: व्यवस्थेबद्दलचा हा राग कधीकधी आंदोलने, हिंसा किंवा टोकाच्या राजकीय विचारसरणीकडे (Radicalization) वळतो.
• अमली पदार्थांचे व्यसन: रिकाम्या वेळेचा आणि नैराश्याचा परिणाम म्हणून व्यसनाधीनता वाढताना दिसत आहे.

 

शेतकरी आणि कष्टकरी वर्गाला तांत्रिक शिक्षण मिळत नाही, तोपर्यंत दारिद्र्य आणि बेरोजगारी संपणार नाही.

• उद्योजकता (Entrepreneurship): तरुणांनी केवळ 'नोकरी मागणारे' न होता 'नोकरी देणारे' होण्यासाठी फुलांनी शिक्षणाचा आग्रह धरला होता.
• जातीअंताची गरज: आजही काही विशिष्ट जातींमध्ये विशिष्ट कामांकडे तुच्छतेने पाहिले जाते. ही जातीय मानसिकता बेरोजगारीच्या प्रश्नाला अधिक क्लिष्ट बनवते.

निष्कर्ष

बेरोजगारीचा प्रश्न केवळ आर्थिक पॅकेज देऊन सुटणारा नाही. त्यासाठी:

१. शिक्षणाचे पूर्णतः व्यावसायिकरण करणे.

२. श्रमाची प्रतिष्ठा (Dignity of Labor) समाजात रुजवणे.

३. मानसिक आधार यंत्रणा (Counseling) उभी करणे.

`                       बेरोजगारी हा प्रश्न केवळ सरकारी भरती करून सुटणार नाही. त्यासाठी शिक्षण व्यवस्थेचे पुनर्गठन, कौशल्य विकास आणि श्रमाचा सन्मान करणारी सामाजिक मानसिकता निर्माण करणे आवश्यक आहे.

 

प्रश्न -०४- युवकांचे  शारीरिक आरोग्याचे प्रश्न

आजच्या धावपळीच्या आणि तंत्रज्ञानावर आधारित जगात युवकांच्या शारीरिक आरोग्याचे प्रश्न हे अत्यंत गंभीर बनले आहेत. उत्तर-आधुनिक जीवनशैलीने (Post-modern lifestyle) तरुणांच्या शरीरयष्टीवर आणि कार्यक्षमतेवर विपरीत परिणाम केले आहेत.

याचे सखोल समाजशास्त्रीय आणि आरोग्यविषयक विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. बैठ्या जीवनशैलीचा प्रभाव (Sedentary Lifestyle)

उत्तर-आधुनिक काळात शारीरिक कष्टाची जागा 'स्क्रीन'ने घेतली आहे.

• स्क्रीन एडिक्शन: तासनतास मोबाईल किंवा लॅपटॉपसमोर बसल्यामुळे 'पोश्चर' (उठण्या-बसण्याची पद्धत) बिघडत आहे. यामुळे पाठीचे आणि मानेचे विकार (उदा. Slip Disc, Spondylitis) तरुण वयातच उद्भवत आहेत.
• व्यायामाचा अभाव: अभ्यासाचा किंवा कामाचा ताण आणि मनोरंजनासाठी डिजिटल माध्यमांचा वापर यामुळे मैदानी खेळ आणि शारीरिक हालचाली पूर्णपणे कमी झाल्या आहेत.

२. आहारातील बदल आणि 'जंक फूड' संस्कृती

जागतिकीकरणामुळे खाद्यसंस्कृती बदलली असून, त्याचा फटका तरुणांच्या आरोग्याला बसत आहे.

• पोषणमूल्यांचा अभाव: वेळेच्या अभावामुळे 'फास्ट फूड' किंवा 'रेडी-टू-ईट' पदार्थांचे सेवन वाढले आहे. यातील अतिरीक्त साखर आणि मीठामुळे तरुण वयातील लठ्ठपणा (Obesity) ही एक महामारी बनली आहे.
• जीवनशैलीजन्य आजार (Lifestyle Diseases): पूर्वी जे आजार वयाच्या ५०-६० नंतर व्हायचे (उदा. टाईप-२ मधुमेह, उच्च रक्तदाब, कोलेस्ट्रॉल), ते आता २०-३० वयोगटातील तरुणांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर दिसत आहेत.

३. अपुरी झोप आणि जैविक घड्याळाचा बिघाड

• 'नाईट कल्चर': उशिरापर्यंत जागून सोशल मीडिया वापरणे किंवा नाईट शिफ्टमध्ये काम करणे यामुळे 'सर्केडियन रिदम' (Circadian Rhythm) बिघडत आहे.
• झोप पूर्ण न झाल्यामुळे शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते आणि सतत थकवा जाणवतो.

४. व्यसनाधीनतेचे वाढते प्रमाण

बेरोजगारी, अभ्यासाचा ताण आणि 'सोशल स्टेटस' म्हणून व्यसनाकडे पाहण्याची वृत्ती वाढली आहे.

• तंबाखू, दारू आणि अमली पदार्थ: यामुळे फुफ्फुसे, यकृत आणि हृदयाशी संबंधित गंभीर आजार तरुणांमध्ये बळावत आहेत.
• ई-सिगारेट (Vaping): आधुनिकतेच्या नावाखाली वाढलेली ही फॅशन फुफ्फुसांच्या आरोग्यासाठी घातक ठरत आहे.

५. पुनरुत्पादन आणि लैंगिक आरोग्याचे प्रश्न

समाजामध्ये या विषयावर उघडपणे चर्चा होत नसली तरी, हे प्रश्न गंभीर आहेत:

• वंध्यत्व (Infertility): वाढता ताण, प्रदूषण आणि चुकीचा आहार यामुळे तरुण मुला-मुलींमध्ये वंध्यत्वाचे प्रमाण वाढत आहे.
• मासिक पाळीच्या समस्या: आहार आणि मानसिक ताणामुळे तरुणींमध्ये PCOD/PCOS सारख्या समस्या मोठ्या प्रमाणावर दिसून येत आहेत.

६. शारीरिक आरोग्याचे 'सामाजिक निर्धारक' (Social Determinants of Health)

आरोग्य हे केवळ वैयक्तिक निर्णयांवर अवलंबून नसते, तर ते सामाजिक परिस्थितीवरही अवलंबून असते:

• शहरीकरण आणि जागेचा अभाव: शहरांमध्ये वाढणाऱ्या सिमेंटच्या जंगलांमुळे तरुणांना खेळण्यासाठी मोकळी मैदाने उपलब्ध नाहीत. यामुळे मैदानी खेळांची जागा 'व्हिडिओ गेम्स'ने घेतली आहे.
• वाढते प्रदूषण: हवेचे आणि पाण्याचे प्रदूषण यामुळे तरुणांमध्ये दमा (Asthma), त्वचारोग आणि केस गळती यांसारख्या समस्या २०-२५ वयोगटातच दिसून येत आहेत.

७. मानसिक ताणाचा शरीरावर होणारा परिणाम (Psychosomatic Effects)

शरीर आणि मन एकमेकांशी जोडलेले आहेत. उत्तर-आधुनिक काळातील 'स्पर्धा' शरीरावर परिणाम करत आहे:

• कोर्टिसोलचा प्रभाव: सततचा ताण (Stress) शरीरात 'कोर्टिसोल' नावाच्या हार्मोनची पातळी वाढवतो. यामुळे पोटाचा घेरा वाढणे (Belly Fat), हृदयविकार आणि अकाली वृद्धत्व (Premature Aging) यांसारखे परिणाम दिसतात.
• Somatization: अनेकदा मनातील चिंता ही शरीरावाटे व्यक्त होते, ज्याला 'सोमॅटायझेशन' म्हणतात. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या भीतीने किंवा नोकरीच्या तणावामुळे होणारी डोकेदुखी किंवा पोटाचे विकार.

८. 'फिटनेस'चे बाजारीकरण आणि अवास्तव आदर्श

आजच्या काळात सोशल मीडियाने शारीरिक आरोग्याबाबत काही चुकीचे निकष लावले आहेत:

• दिखाऊ फिटनेेस: 'सिक्स पॅक ॲब्स' किंवा 'झीरो फिगर' मिळवण्यासाठी तरुण जिममध्ये स्टिरॉइड्स किंवा धोकादायक सप्लिमेंट्सचा वापर करत आहेत. हे अल्पकाळासाठी चांगले दिसत असले तरी, यामुळे मूत्रपिंड (Kidney) आणि हृदयाचे कायमस्वरूपी नुकसान होत आहे.
• बॉडी डिस्मॉर्फिया (Body Dysmorphia): स्वतःच्या शरीराबद्दल सतत असमाधानी राहणे आणि आरशात स्वतःला 'अपूर्ण' पाहणे, या मानसिक स्थितीमुळे तरुण स्वतःच्या शरीराशी 'शत्रू' सारखे वागत आहेत.

९. व्यावसायिक आरोग्याचे धोके (Occupational Health Hazards)

आजच्या तरुणांच्या कामाचे स्वरूप त्यांच्या आरोग्याला आव्हान देत आहे:

• सततचा स्क्रीन वापर: आयटी आणि कॉर्पोरेट क्षेत्रातील तरुणांना 'कॉम्प्युटर व्हिजन सिंड्रोम' (डोळ्यांचे विकार) आणि 'कार्पल टनेल सिंड्रोम' (हातांच्या नसांचे विकार) यांसारख्या समस्यांना सामोरे जावे लागत आहे.
• नाईट शिफ्ट्स: रात्रीच्या कामामुळे शरीराची चयापचय प्रक्रिया (Metabolism) मंदावते, ज्यामुळे लठ्ठपणा आणि पचनाच्या तक्रारी उद्भवतात.

१०. मुलींच्या आरोग्याकडे होणारे दुर्लक्ष

भारतीय सामाजिक संदर्भात, तरुणींच्या आरोग्याशी निगडित काही विशेष प्रश्न आहेत:

• ॲनिमिया (रक्तक्षय): आजही मोठ्या प्रमाणात भारतीय तरुणींमध्ये लोहाची कमतरता आढळते, ज्याचा परिणाम त्यांच्या अभ्यासावर आणि कार्यक्षमतेवर होतो.
• PCOS आणि जीवनशैली: व्यायामाचा अभाव आणि बदललेला आहार यामुळे तरुणींमध्ये हार्मोन्सचे असंतुलन वाढले आहे, ज्याचा परिणाम त्यांच्या भविष्यातील मातृत्वावरही होऊ शकतो.

निष्कर्ष: उपाय काय?

युवकांचे आरोग्य सुधारण्यासाठी केवळ जिम किंवा डाएट पुरेसे नाही, तर 'निरोगी जीवनशैली' ही एक सामाजिक चळवळ होणे गरजेचे आहे.

महत्त्वाचे उपाय:

• दिवसातून किमान ४५ मिनिटे शारीरिक हालचाल किंवा व्यायाम.
• सकस, स्थानिक आणि घरगुती आहाराला प्राधान्य.
• झोपण्याच्या १ तास आधी मोबाईलचा त्याग.

 सर्वांगीण आरोग्य (Holistic Health): केवळ व्यायाम नाही, तर पुरेशी झोप, मानसिक शांतता आणि सकस आहार यांचा समन्वय.

२. सोशल मीडिया डिटॉक्स: दिवसातील काही वेळ तंत्रज्ञानापासून लांब राहून निसर्गाच्या सानिध्यात घालवणे.

 ३. नियमित आरोग्य तपासणी: आजार बळावण्याआधीच त्याचे निदान करण्यासाठी वर्षातून एकदा पूर्ण शरीर तपासणी करणे.

 

 

 

 

 

प्रश्न -०५-युवकांमधील गुन्हेगारी

युवकांमधील गुन्हेगारी (Juvenile & Youth Delinquency) हा आजच्या समाजापुढील एक अत्यंत क्लिष्ट आणि आव्हानात्मक प्रश्न आहे. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून, कोणताही तरुण जन्मजात गुन्हेगार नसतो; तर त्याला भोवतालची परिस्थिती, सामाजिक रचना आणि मानसिक आंदोलने गुन्हेगारीकडे वळवतात.

या गंभीर विषयाचे सखोल विश्लेषण खालील मुद्द्यांच्या आधारे करता येईल:

 

१. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोन (Sociological Perspectives)

गुन्हेगारी का वाढते, यावर समाजशास्त्रज्ञांनी काही महत्त्वाचे सिद्धांत मांडले आहेत:

• 'अनोमी' (Anomie) सिद्धांत: एमिल दर्खाईम आणि रॉबर्ट मर्टन यांच्या मते, जेव्हा समाजातील ध्येये (उदा. श्रीमंत होणे) आणि ती मिळवण्याची साधने (उदा. शिक्षण, नोकरी) यात ताळमेळ नसतो, तेव्हा तरुण 'शॉर्टकट' म्हणून गुन्हेगारीचा मार्ग निवडतात.
• संगतीचा परिणाम (Differential Association): एडविन सदरलँड यांच्या मते, गुन्हेगारी ही शिकली जाणारी गोष्ट आहे. जर एखाद्या तरुणाची संगत गुन्हेगारी प्रवृत्तीच्या लोकांशी असेल, तर तो गुन्हेगारीला 'सामान्य' मानू लागतो.

२. गुन्हेगारी वाढण्याची प्रमुख कारणे

• बेरोजगारी आणि आर्थिक हतबलता: हाताला काम नसणे आणि कुटुंबाची उपजीविका चालवण्याचे दडपण यामुळे तरुण चोरी, घरफोडी किंवा अमली पदार्थांच्या तस्करीकडे वळतात.
• व्यसनाधीनता: अमली पदार्थांच्या नशेसाठी लागणारा पैसा मिळवण्यासाठी अनेक तरुण साखळी चोरी (Chain Snatching) किंवा लुटालुटीसारखे गुन्हे करतात.
• कुटुंबातील अस्थिरता: ज्या घरांमध्ये पालकांचे सतत वाद होतात किंवा जेथे दुर्लक्ष केले जाते, त्या घरातील मुले बाहेर आधार शोधतात आणि अनेकदा गुन्हेगारी टोळ्यांच्या आमिषाला बळी पडतात.

३. उत्तर-आधुनिक काळातील नवी आव्हाने: सायबर क्राईम

आजचा तरुण प्रत्यक्ष गुन्हेगारीपेक्षा 'डिजिटल गुन्हेगारी'कडे वेगाने वळत आहे:

• ऑनलाईन फसवणूक: झटपट श्रीमंत होण्याच्या नादात तरुण हॅकिंग, फिशिंग आणि आर्थिक फसवणुकीच्या जाळ्यात अडकत आहेत.
• सोशल मीडियावरील गुन्हे: रागाच्या भरात किंवा सूडबुद्धीने कोणाची बदनामी करणे, मॉर्फ केलेले फोटो टाकणे किंवा 'सायबर बुलिंग' करणे हे प्रकार वाढले आहेत.

४. गुन्हेगारी आणि राजकीय वापर

अनेकदा राजकीय स्वार्थासाठी तरुणांचा वापर केला जातो.

• टोळीयुद्ध (Gang Wars): स्थानिक राजकारणात वर्चस्व गाजवण्यासाठी तरुणांना 'बाहुबली' म्हणून वापरले जाते. त्यांना शस्त्रे आणि पैसा पुरवून गुन्हेगारीच्या जगात ओढले जाते.
• भावनिक राजकारण: धर्माच्या किंवा जातीच्या नावाखाली तरुणांना भडकवून त्यांच्याकडून हिंसक कृत्ये करून घेतली जातात.

 

५.सबकल्चरल' थिअरी (Subcultural Theory)

समाजशास्त्रज्ञ अल्बर्ट कोहेन यांच्या मते, जेव्हा खालच्या स्तरातील तरुणांना मध्यमवर्गीय समाजातील यशाचे निकष (उदा. उच्च शिक्षण, शिस्त, संपत्ती) गाठता येत नाहीत, तेव्हा ते स्वतःची एक 'प्रति-संस्कृती' (Counter-culture) तयार करतात.

• गँग संस्कृती: या संस्कृतीत गुन्हेगारी करणे, धाक दाखवणे किंवा बेकायदेशीर कृत्य करणे हे 'शौर्याचे' लक्षण मानले जाते.
• दर्जा मिळवण्याची धडपड: मुख्य प्रवाहात सन्मान न मिळाल्याने, हे तरुण गुन्हेगारी टोळ्यांमध्ये सामील होऊन तिथे 'भाई' किंवा 'डॉन' म्हणून स्वतःची ओळख निर्माण करतात.

६. प्रसारमाध्यमे आणि गुन्हेगारीचे उदात्तीकरण

आजच्या काळात चित्रपट आणि वेब सिरीजमधील गुन्हेगारीचे चित्रण तरुणांना आकर्षित करत आहे.

• उदात्तीकरण: गुन्हेगाराला 'नायक' म्हणून दाखवले जाते, ज्यामुळे कच्च्या मनाचे तरुण त्या जीवनशैलीचे अनुकरण करू लागतात.
• हिंसेचे सामान्यीकरण: सततच्या हिंसक खेळांमुळे (Video Games) किंवा दृश्यांमुळे तरुणांच्या मनातील हिंसेबद्दलची भीती आणि संवेदनशीलता कमी होत चालली आहे.

७. 'पांढरपेशा' गुन्हेगारी (White-Collar Crimes)

केवळ गरीब किंवा बेरोजगार तरुणच गुन्हेगारीकडे वळतात असे नाही, तर सुशिक्षित आणि उच्चभ्रू घरातील तरुणही यात ओढले जात आहेत:

• आर्थिक अफरातफर: शेअर बाजार, क्रिप्टो करन्सी आणि सट्टेबाजी (Betting Apps) यांमधील फसवणुकीत मोठ्या प्रमाणावर सुशिक्षित तरुण सहभागी आहेत.
• हॅकिंग आणि डेटा चोरी: तांत्रिक ज्ञानाचा वापर विधायक कामाऐवजी इतरांना लुबाडण्यासाठी केला जात आहे.

७. गुन्हेगारी आणि मानवी तस्करी (Trafficking)

अनेकदा तरुण स्वतः गुन्हेगार नसतात, तर ते गुन्हेगारी व्यवस्थेचे बळी असतात:

• अमली पदार्थांचे 'कॅरिअर': गरिबीचा फायदा घेऊन अमली पदार्थांच्या वाहतुकीसाठी तरुणांचा वापर केला जातो.
• मानवी तस्करी: आमिष दाखवून तरुणांना अवैध कामांमध्ये किंवा वेश्या व्यवसायात ओढले जाते, ज्यातून बाहेर पडणे त्यांच्यासाठी अशक्य होते.

 

८. प्रतिबंध आणि सुधारणा (Rehabilitation)

केवळ शिक्षा देऊन हा प्रश्न सुटणार नाही, तर समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून खालील बदल आवश्यक आहेत:

• सुधारणागृहांचे आधुनिकीकरण: गुन्हेगार मुलांच्या सुधारणागृहांमध्ये त्यांना गुन्हेगारांसारखी वागणूक न देता, त्यांचे पुनर्वसन (Rehabilitation) करण्यावर भर दिला पाहिजे.
• सामुदायिक देखरेख (Community Policing): गल्ली किंवा वस्ती पातळीवर तरुणांशी संवाद साधून त्यांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी प्रयत्न झाले पाहिजेत.

 

• कौशल्य विकास: तरुणांना केवळ पदव्या न देता 'हाताला काम' देणारे शिक्षण देणे.
• मानसिक समुपदेशन: किशोरवयीन मुलांसाठी शाळा-कॉलेजांमध्ये समुपदेशन केंद्र असणे आवश्यक आहे, जेणेकरून ते दबावाखाली चुकीचे निर्णय घेणार नाहीत.
• खेळ आणि कला: तरुणांची ऊर्जा विधायक कामांकडे (उदा. क्रीडा, व्यायामशाळा, कला) वळवणे गरजेचे आहे.

प्रश्न -०६- युवकां मधील ड्रग्स चे व्यसन

युवकांमधील अमली पदार्थांचे (Drugs) व्यसन ही आजच्या काळातील सर्वात मोठी सामाजिक आपत्ती बनली आहे. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून, हे केवळ एका व्यक्तीचे व्यसन नसून ते कोलमडत चाललेल्या सामाजिक संरचनेचे लक्षण आहे.

या गंभीर समस्येचे सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. व्यसनाधीनतेची समाजशास्त्रीय कारणे

तरुण अमली पदार्थांकडे का वळतात, याची काही प्रमुख कारणे आहेत:

• 'पियर प्रेशर' (Peer Pressure): मित्रमंडळींमध्ये 'कुल' दिसण्यासाठी किंवा त्यांच्या गटाचा भाग बनण्यासाठी अनेक तरुण पहिल्यांदा ड्रग्जचा अनुभव घेतात.
• सांस्कृतिक संक्रमण: पाश्चात्य संस्कृतीचे आंधळे अनुकरण आणि 'पार्टी संस्कृती' (Rave Parties) मुळे ड्रग्ज घेणे हे आधुनिकतेचे लक्षण मानले जाऊ लागले आहे.
• कौटुंबिक विखंडन: ज्या घरांमध्ये पालकांचे मुलांशी संवाद कमी आहेत किंवा जिथे सतत तणाव असतो, तिथले तरुण मानसिक सुटकेसाठी (Escapism) नशेचा आधार घेतात.

२. उत्तर-आधुनिक 'डिप्रेशन' आणि ड्रग्ज

आजचा काळ हा स्पर्धेचा आहे. शैक्षणिक अपयश, बेरोजगारी आणि नात्यांमधील दुरावा यामुळे तरुणांमध्ये 'रिअॅलिटी'पासून पळ काढण्याची प्रवृत्ती वाढली आहे.

• ड्रग्ज घेतल्यामुळे मेंदूमध्ये तात्पुरते 'डोपामाइन' (आनंदी वाटणारे रसायन) स्त्रवते, ज्याची सवय लागल्यास तरुण त्या चक्रात अडकतात.
• प्रकार: गांजा, चरस, कोकेन यांपासून ते आता 'सिंथेटिक ड्रग्ज' (उदा. एमडी, मेफेड्रोन) पर्यंतच्या घातक पदार्थांचा वापर वाढला आहे.

३. ड्रग्ज आणि गुन्हेगारीचे दुष्टचक्र

व्यसन आणि गुन्हेगारी यांचा अत्यंत जवळचा संबंध आहे:

• आर्थिक चणचण: ड्रग्ज अत्यंत महाग असतात. एकदा व्यसन लागले की त्याचा खर्च भागवण्यासाठी तरुण चोरी, चैन स्नॅचिंग आणि अंतिमतः ड्रग्ज पेडलिंग (विक्री) कडे वळतात.
• हिंसक प्रवृत्ती: अमली पदार्थांच्या प्रभावाखाली विवेकबुद्धी नष्ट होते, ज्यामुळे घरगुती हिंसाचार आणि रस्ते अपघातांचे प्रमाण वाढते.

४. शारीरिक आणि मानसिक परिणाम

• शारीरिक: यकृत निकामी होणे, किडनीचे आजार, हृदयविकार आणि प्रतिकारशक्ती कमी होणे.
• मानसिक: स्मृतिभ्रंश, सततचा चिडचिडेपणा, 'पॅरानोईया' (कोणीतरी पाठलाग करत असल्याची भीती) आणि आत्महत्येचे विचार.

५. ड्रग्जचे 'लोकशाहीकरण' आणि उपलब्धता

उत्तर-आधुनिक काळात ड्रग्ज मिळवणे पूर्वीपेक्षा खूप सोपे झाले आहे, ज्याला समाजशास्त्रात 'Accessibility Factor' म्हणतात.

• सिंथेटिक ड्रग्जचा उदय: पूर्वी नैसर्गिक अमली पदार्थ (उदा. गांजा, अफू) वापरले जात. आता प्रयोगशाळेत तयार होणारी 'केमिकल ड्रग्ज' (उदा. मेफेड्रोन किंवा 'M-Cat') गल्लीबोळात पोहोचली आहेत. ही ड्रग्ज स्वस्त असतात आणि त्यांचा परिणाम मेंदूवर अत्यंत तीव्र होतो.
• डार्क वेब आणि कुरियर सेवा: तंत्रज्ञानाचा वापर करून तरुण आता घरबसल्या इंटरनेटच्या माध्यमातून (Dark Web) अमली पदार्थ मागवत आहेत, ज्यामुळे पोलिसांना याचा माग काढणे कठीण होत आहे.

६. 'परफॉर्मन्स' वाढवण्याचा दबाव (Performance Pressure)

आजचा तरुण केवळ 'आनंदासाठी' नाही, तर 'टिकून राहण्यासाठी' ड्रग्जकडे वळत आहे:

• अभ्यासाचा ताण: अनेक विद्यार्थी रात्रभर जागून अभ्यास करण्यासाठी किंवा एकाग्रता वाढवण्यासाठी 'स्मार्ट ड्रग्ज' किंवा उत्तेजक पदार्थांचे सेवन करतात. याचे रूपांतर हळूहळू व्यसनात होते.
• कौशल्याचा भ्रम: काहींना असे वाटते की ड्रग्ज घेतल्यामुळे त्यांची सर्जनशीलता (Creativity) वाढते, परंतु हा केवळ एक भास असतो जो मेंदूला पोखरतो.

७. 'एम्पटी नेस्ट' आणि भावनिक शून्यता

समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून, कुटुंब रचनेतील बदलांचा मोठा परिणाम आरोग्यावर झाला आहे:

• संवादाची दरी: आई-वडील दोघेही नोकरीत व्यस्त असल्याने किंवा विभक्त कुटुंब पद्धतीमुळे तरुण घरी असूनही एकाकी असतात. ही 'भावनिक पोकळी' भरून काढण्यासाठी ते ड्रग्जच्या 'आभासी जगा'चा आश्रय घेतात.
• नात्यांमधील तुटलेपण: प्रेमभंगासारख्या वैयक्तिक धक्क्यांनंतर सावरण्यासाठी आधार न मिळाल्यास तरुण नशेच्या आहारी जातात.

८. औषध कंपन्या आणि 'प्रिस्क्रिप्शन ड्रग्ज'चा गैरवापर

हा बेरोजगारी आणि आरोग्याशी निगडित एक मोठा छुपा प्रश्न आहे:

• खोकल्याची औषधे (Cough Syrups), वेदनाशामक गोळ्या (Painkillers) किंवा झोपेच्या गोळ्या यांचा नशा म्हणून वापर करण्याचे प्रमाण युवकांमध्ये प्रचंड वाढले आहे.
• मेडिकल स्टोअर्समधून विना प्रिस्क्रिप्शन औषधे मिळणे, हे या समस्येला अधिक खतपाणी घालत आहे.

• तार्किक माहिती देणे गरजेचे आहे, जे फुले यांच्या 'सत्यशोधक' पद्धतीशी सुसंगत आहे.

९. उपाययोजना: एक सामाजिक लढा

व्यसनमुक्त समाज घडवण्यासाठी केवळ कायदे पुरेसे नाहीत, तर खालील कृती आराखडा आवश्यक आहे:

• Early Intervention (लवकर ओळख): शाळांमध्ये नियमितपणे 'ड्रग टेस्ट'पेक्षा 'मानसिक आरोग्य चाचणी' आणि समुपदेशन होणे गरजेचे आहे.
• कम्युनिटी सपोर्ट: व्यसनमुक्त झालेल्या तरुणांना समाजाने वाळीत न टाकता, त्यांना पुन्हा स्वीकारून रोजगाराच्या संधी दिल्या पाहिजेत.
• पर्यायी आनंद: क्रीडा संस्कृती, वाचन संस्कृती आणि कला क्षेत्रातील सहभाग वाढवून तरुणांची ऊर्जा सकारात्मक ठिकाणी वळवणे.

 

प्रश्न -०७- युवकांमधील असंतोष

युवकांमधील असंतोष (Youth Unrest) ही एक व्यापक समाजशास्त्रीय समस्या आहे. जेव्हा तरुणांच्या आशा, आकांक्षा आणि त्यांना मिळणाऱ्या संधी यामध्ये मोठी दरी निर्माण होते, तेव्हा त्यातून असंतोष जन्म घेतो. उत्तर-आधुनिक काळात हा असंतोष केवळ रस्त्यावरील आंदोलनापुरता मर्यादित नसून तो मानसिक आणि डिजिटल स्तरावरही व्यक्त होत आहे.

या असंतोषाचे सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

 

१. आर्थिक असंतोष: 'बेरोजगारी आणि महागाई'

हा असंतोषाचा सर्वात मुख्य स्रोत आहे.

• अपेक्षांचा भंग: शिक्षण पूर्ण करूनही जेव्हा योग्य नोकरी मिळत नाही, तेव्हा तरुणांमध्ये व्यवस्थेबद्दल चीड निर्माण होते.
• आर्थिक विषमता: सोशल मीडियावर दिसणारे श्रीमंतीचे प्रदर्शन आणि स्वतःच्या गरिबीचे वास्तव यातील संघर्ष तरुणांना अस्वस्थ करतो.

२. राजकीय आणि सामाजिक असंतोष

• प्रतिनिधित्वाचा अभाव: निर्णय घेण्याच्या प्रक्रियेत तरुणांना स्थान मिळत नाही. राजकारण हे 'वृद्धांचे' किंवा 'घराणेशाहीचे' झाले आहे, अशी भावना तरुणांमध्ये प्रबळ होत आहे.
• आरक्षण आणि संधी: विविध जाती-धर्मातील तरुणांमध्ये आरक्षणावरून किंवा संधींच्या विषम वाटपावरून असलेला रोष हा सामाजिक असंतोषाचे कारण ठरत आहे.

३. शैक्षणिक व्यवस्थेबद्दलचा राग

• कालबाह्य अभ्यासक्रम: आजचे शिक्षण केवळ 'डिग्री' देते, पण 'कौशल्य' देत नाही. यामुळे तरुणांना वाटते की त्यांचा वेळ आणि पैसा वाया गेला आहे.
• परीक्षेतील गोंधळ: पेपर फुटी, निकालाला होणारा उशीर आणि भरती प्रक्रियेतील भ्रष्टाचार यामुळे प्रामाणिक तरुणांचा संयम सुटत चालला आहे.

४. उत्तर-आधुनिक 'अस्तित्वाचा' असंतोष (Existential Unrest)

• ओळखीचे संकट (Identity Crisis): "मी कोण आहे?" आणि "माझे भविष्य काय?" या प्रश्नांची उत्तरे न मिळाल्यामुळे तरुण मानसिकरीत्या अस्थिर आहेत.
• डिजिटल फ्रस्ट्रेशन: इंटरनेटवर आपले मत मांडूनही काही बदल होत नाही, हे लक्षात आल्यावर तरुणांमध्ये एक प्रकारची 'हताशा' (Frustration) निर्माण होते.

५. असंतोषाचे परिणाम

• आंदोलने आणि हिंसक उठाव: जेव्हा संवाद थांबतो, तेव्हा असंतोष रस्त्यावर उतरतो.
• बौद्धिक स्थलांतर (Brain Drain): देशातील व्यवस्थेला कंटाळून हुशार तरुण परदेशात जाणे पसंत करतात.
• कट्टरतावाद (Radicalization): असंतोषी तरुणांना भडकवून त्यांचा वापर चुकीच्या विचारसरणीसाठी किंवा हिंसेसाठी केला जाण्याची शक्यता वाढते.

 

६.राजकीय उपेक्षेतून येणारा असंतोष

आजचा तरुण स्वतःला राजकीय प्रक्रियेपासून दुरावलेला अनुभवत आहे:

• घराणेशाही आणि अडथळे: राजकारणात प्रवेश करण्यासाठी सामान्य तरुणाकडे पैसा किंवा कौटुंबिक वारसा नसल्यामुळे त्याला 'बाहेरचा' (Outsider) वाटू लागते. यातून व्यवस्थेबद्दल अनास्था निर्माण होते.
• वादाचे राजकारण: धोरणात्मक चर्चांऐवजी केवळ भावनिक आणि धार्मिक मुद्यांवर आधारित राजकारण तरुणांना त्यांच्या मूळ प्रश्नांपासून (शिक्षण, नोकरी) भरकटवत असल्याचे त्यांना जाणवते.

७. 'कम्पेरेटिव्ह डिप्राइव्हेशन' (तुलनात्मक वंचितता)

समाजशास्त्रज्ञ टेड गुर (Ted Gurr) यांच्या मते, जेव्हा माणसाला वाटते की त्याला जे मिळायला हवे (Expectations) आणि त्याला जे प्रत्यक्षात मिळत आहे (Capabilities) यात मोठी दरी आहे, तेव्हा असंतोष वाढतो.

• ग्लोबल एक्सपोजर: इंटरनेटमुळे तरुणांना प्रगत देशांतील जीवनशैली दिसते. तशीच सोय स्वतःच्या देशात नसल्याने त्यांच्यात 'वंचिततेची' भावना निर्माण होते.
• शहरी विरुद्ध ग्रामीण: पुण्या-मुंबईसारख्या शहरांतील संधी आणि ग्रामीण भागातील सोयींची कमतरता यामुळे ग्रामीण युवकांमध्ये तीव्र असंतोष आहे.

८. सांस्कृतिक संघर्ष आणि पिढीतील अंतर (Generation Gap)

उत्तर-आधुनिक काळात मूल्ये वेगाने बदलत आहेत:

• पारंपारिक विरुद्ध आधुनिक: कुटुंबातील जुन्या विचारांचे पालन करायचे की जागतिक स्तरावर चाललेल्या आधुनिकतेचा स्वीकार करायचा, या द्वंद्वात तरुण अडकला आहे. यातून येणारा मानसिक ताण असंतोषाचे रूप घेतो.
• अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा संकोच: जेव्हा तरुणांना आपले मत मांडण्यापासून रोखले जाते (मग ते घरात असो वा समाजात), तेव्हा तो असंतोष गुप्तपणे वाढत जातो आणि नंतर विस्फोटासारखा बाहेर येतो.

९. 'कॉन्फ्लिक्ट थिअरी' आणि युवकांचा रोष

कार्ल मार्क्सच्या 'कॉन्फ्लिक्ट थिअरी'नुसार, सत्ता आणि संसाधने ज्यांच्या हातात आहेत, त्यांच्याविरुद्ध शोषितांचा संघर्ष अटळ असतो.

• सत्तेचे केंद्रीकरण: तरुणांना वाटते की सर्व निर्णय जुन्या पिढीतील लोक किंवा कॉर्पोरेट कंपन्या घेत आहेत, ज्यामध्ये त्यांच्या हिताचा विचार कमी आहे.
• पर्यावरणाचे प्रश्न: भविष्यातील पर्यावरणीय संकट आणि हवामान बदल यांकडे होणाऱ्या दुर्लक्षामुळे तरुण पिढीमध्ये 'इको-अँक्झायटी' (Eco-anxiety) आणि त्यातून येणारा रोष वाढत आहे.

 

 

 

१०. असंतोषाचे रूपांतर 'संधीत' कसे करावे?

• युवा संसद आणि सहभाग: स्थानिक पातळीवर तरुणांना निर्णय प्रक्रियेत सामील करून घेणे.
• डिजिटल साक्षरता: सोशल मीडियाचा वापर केवळ तक्रार करण्यासाठी न करता तो 'लोकशाही दबावगट' म्हणून करणे.
• कौशल्याचे सक्षमीकरण: तरुणांची ऊर्जा उत्पादक कामात गुंतवण्यासाठी 'व्यावसायिक प्रशिक्षण' सक्तीचे करणे.

निष्कर्ष

युवकांचा असंतोष हा समाजासाठी 'अलार्म' (धोक्याची घंटा) आहे. जर या असंतोषाला समाज आणि सरकारने गांभीर्याने घेतले नाही, तर तो अराजकतेकडे नेऊ शकतो. मात्र, योग्य संवाद आणि संधी मिळाल्यास हाच असंतोष देशाला नव्या उंचीवर नेणारी 'क्रांती' ठरू शकतो.

उपाय काय?

१. संवाद: सरकार आणि समाज यांनी तरुणांशी प्रामाणिक संवाद साधणे गरजेचे आहे.

२. रोजगार निर्मिती: केवळ सरकारी नोकऱ्यांमागे न लागता 'स्टार्टअप' आणि 'कौशल्य विकासाला' चालना देणे.

३. मानसिक आधार: तरुणांच्या असंतोषाला समजून घेण्यासाठी प्रत्येक स्तरावर समुपदेशन उपलब्ध करून देणे.

युवकांचा असंतोष ही एक शक्ती आहे; जर तिला योग्य दिशा मिळाली तर ती प्रगती घडवेल, अन्यथा ती विनाशाचे कारण ठरेल.