मानवी तस्करी Human Trafficking

 

मानवी तस्करी Human Trafficking

मानवी तस्करी (Human Trafficking) हा एक अत्यंत गंभीर गुन्हा आणि मानवी हक्कांचे घोर उल्लंघन आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, फसवणूक, धमकावणी, बळजबरी किंवा आमिष दाखवून माणसांची (स्त्रिया, पुरुष आणि लहान मुले) खरेदी-विक्री करणे आणि त्यांचे स्वतःच्या फायद्यासाठी शोषण करणे म्हणजे मानवी तस्करी होय.

मानवी तस्करीबाबत भारतीय संविधान आणि संयुक्त राष्ट्रे या दोघांनीही अतिशय स्पष्ट कायदेशीर आणि मानवाधिकार दृष्टिकोन मांडला आहे. या दोघांच्याही व्याख्या आणि तरतुदी खालीलप्रमाणे आहेत:

 भारतीय संविधानातील तरतूद

भारतीय संविधानात मानवी तस्करीची एखादी विस्तृत 'व्याख्या' दिलेली नाही, परंतु संविधानाने हा एक गंभीर गुन्हा मानून त्यावर कडक बंदी घातली आहे.

भारतीय राज्यघटनेच्या भाग ३ (मूलभूत हक्क) मध्ये 'शोषणाविरुद्धचा हक्क' देण्यात आला आहे:

कलम २३ (१) : या कलमानुसार "मानवाचा अपव्यापार, वेठबिगारी  आणि अशाच प्रकारच्या इतर सक्तीच्या मजुरीवर बंदी घालण्यात आली आहे." या तरतुदीचे उल्लंघन हा कायद्यानुसार दंडनीय गुन्हा आहे.

अर्थ: संविधानानुसार कोणत्याही व्यक्तीला (स्त्री, पुरुष किंवा बालक) वस्तूंसारखे विकत घेणे किंवा विकणे,

 संयुक्त राष्ट्रांची व्याख्या : संयुक्त राष्ट्रांनी (UN) मानवी तस्करीची जागतिक स्तरावर एक अधिकृत आणि सर्वसमावेशक व्याख्या 'पलेर्मो प्रोटोकॉल' मध्ये दिली आहे. या प्रोटोकॉलचा मुख्य उद्देश विशेषतः महिला आणि बालकांची तस्करी रोखणे आणि शिक्षा करणे हा आहे.

संयुक्त राष्ट्रांच्या व्याख्येनुसार मानवी तस्करी म्हणजे:

"व्यक्तींचे शोषण करण्याच्या उद्देशाने; त्यांना धाक दाखवून, बळाचा वापर करून, अपहरण करून, फसवणूक करून, सत्तेचा किंवा व्यक्तीच्या असहाय्यतेचा गैरवापर करून; किंवा एखाद्या व्यक्तीवर नियंत्रण असलेल्या दुसऱ्या व्यक्तीची संमती मिळवण्यासाठी पैशांची देवाणघेवाण करून व्यक्तींची भरती करणे, त्यांची वाहतूक करणे, त्यांना एका ठिकाणाहून दुसरीकडे हलवणे, आश्रय देणे किंवा स्वीकारणे म्हणजे मानवी तस्करी होय."

या व्याख्येनुसार शोषणाचे अर्थ स्पष्ट केले आहेत:

दुसऱ्याच्या वेश्याव्यवसायातून मिळणारा फायदा किंवा इतर प्रकारचे लैंगिक शोषण.

सक्तीची मजुरी किंवा सेवा.

गुलामगिरी किंवा गुलामगिरीसारख्या प्रथा.

मानवी अवयव काढून घेणे

मानवी तस्करीची भीषणता आणि व्याप्ती समजून घेण्यासाठी जागतिक आणि राष्ट्रीय स्तरावरील आकडेवारी पाहणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून विचार केल्यास, पोलिसात अधिकृतपणे नोंदवले जाणारे गुन्हे आणि समाजात प्रत्यक्ष घडणारे गुन्हे यांमध्ये मोठी तफावत असू शकते, तरीही अधिकृत आकडेवारी आपल्याला या समस्येचे गांभीर्य दाखवून देते.

१. भारताची आकडेवारी (NCRB Data)

भारतातील गुन्हेगारीचा अधिकृत डेटा 'राष्ट्रीय गुन्हे नोंदणी ब्युरो' (NCRB) द्वारे प्रसिद्ध केला जातो. नवीनतम अहवालांनुसार आणि सरकारी आकडेवारीनुसार स्थिती खालीलप्रमाणे आहे:

वर्ष	अनैतिक व्यापार (प्रतिबंध) कायद्यांतर्गत नोंदवले गेलेले गुन्हे	वाचवल्या गेलेल्या १८ वर्षांखालील बालकांची संख्या (Victims Rescued)
२०१९	१६३९	२७४६
२०२०	१२९४	२१५१
२०२१	१६७८	२६९१
२०२२	१४९७	३०९८
२०२३	२१६६	(अहवालातील अद्ययावत माहिती प्रतीक्षेत)

 

सर्वाधिक प्रभावित राज्ये: महाराष्ट्र, तेलंगणा, आंध्र प्रदेश, पश्चिम बंगाल आणि आसाम या राज्यांमध्ये मानवी तस्करीच्या घटनांचे प्रमाण अधिक आढळते.

मुख्य लक्ष्य (Target): उपेक्षित समाजघटक, गरीब कुटुंबे आणि रोजगाराच्या शोधात स्थलांतर करणारे मजूर हे तस्करांचे मुख्य लक्ष्य असतात. फसव्या नोकऱ्यांचे आमिष दाखवून त्यांना जाळ्यात ओढले जाते.२. जागतिक आकडेवारी (Global Statistics)

आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना (ILO), 'वॉक फ्री' (Walk Free) आणि 'आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर संघटना' (IOM) यांच्या एकत्रित २०२२ च्या जागतिक अहवालानुसार:

५ कोटी (50 Million): जगभरात सुमारे ५ कोटी लोक 'आधुनिक गुलामगिरीत' (Modern Slavery) अडकले आहेत.

विभाजन: या ५ कोटींपैकी २.८ कोटी लोक सक्तीच्या मजुरीत किंवा वेठबिगारीत (Forced Labour) अडकले आहेत, तर २.२ कोटी लोक सक्तीच्या विवाहात (Forced Marriage) अडकले आहेत.

प्रभावित गट: मानवी तस्करीमध्ये सर्वाधिक बळी महिला आणि लहान मुलांचा जातो. विशेषतः लैंगिक शोषण आणि घरगुती बालमजुरीसाठी यांचा सर्वाधिक वापर केला जातो.

मानवी तस्करीची मुख्य कारणे

मानवी तस्करी ही एक अत्यंत गुंतागुंतीची समस्या असून यामागे अनेक आर्थिक, सामाजिक, राजकीय आणि प्रशासकीय कारणे दडलेली आहेत. समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून या कारणांचे प्रामुख्याने दोन भागांत वर्गीकरण केले जाते: 'ढकलणारी कारणे' (जी परिस्थिती व्यक्तीला घर सोडण्यास भाग पाडते आणि 'आकर्षित करणारी कारणे' - जी व्यक्तीला खोट्या आमिषांनी जाळ्यात ओढतात.

   आर्थिक कारणे :

§  गरिबी आणि उपासमार: मानवी तस्करीचे हे सर्वात मोठे कारण आहे. अत्यंत गरिबीमुळे लोक स्वतःच्या किंवा कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी कोणत्याही अटींवर काम करायला तयार होतात. तस्कर याच असहाय्यतेचा फायदा घेतात.

§  बेरोजगारी आणि रोजगाराच्या शोधातील स्थलांतर: हाताला काम नसल्यामुळे तरुण-तरुणींना चांगल्या पगाराच्या, परदेशातील किंवा मोठ्या शहरातील नोकरीचे खोटे आमिष दाखवले जाते आणि त्यांना तस्करीच्या जाळ्यात ओढले जाते.

§  कर्जबाजारीपणा: अनेकदा कुटुंबावरील कर्जाची परतफेड करण्यासाठी कर्जदात्याकडे मुलांना किंवा महिलांना वेठबिगार म्हणून सक्तीने कामाला पाठवले जाते.

   सामाजिक आणि सांस्कृतिक कारणे

   सामाजिक विषमता आणि उपेक्षितपणा: समाजातील तळागाळात असलेल्या, आर्थिक आणि सामाजिकदृष्ट्या मागासलेल्या घटकांना सहज लक्ष्य केले जाते. त्यांच्याकडे मदतीसाठी कोणतेही भक्कम साधन नसते.

   शिक्षणाचा आणि जागरूकतेचा अभाव: अज्ञानामुळे आणि माहिती नसल्यामुळे लोक तस्करांच्या खोट्या आश्वासनांवर (उदा. चित्रपटात काम देणे, चांगल्या स्थळाशी लग्न लावून देणे) सहज विश्वास ठेवतात.

   लिंगभेद आणि महिलांचे दुय्यम स्थान: अनेक समाजांत आजही मुलींना ओझे मानले जाते. यातूनच हुंड्यासारख्या प्रथेला फाटा देण्यासाठी मुलींची कमी पैशांत विक्री केली जाते किंवा सक्तीने लग्न लावून दिले जाते.

   राजकीय आणि प्रशासकीय कारणे

§  कायद्यांची कमकुवत अंमलबजावणी: मानवी तस्करी रोखण्यासाठी कायदे असूनही, यंत्रणांच्या ढिसाळपणामुळे आणि गुंतागुंतीच्या न्यायव्यवस्थेमुळे तस्करांवर वचक राहत नाही.

§  असुरक्षित सीमा (Porous Borders): आंतरराष्ट्रीय सीमांवर (उदा. भारत-नेपाळ, भारत-बांगलादेश) किंवा राज्यांच्या सीमांवर कडक पहारा नसल्याने मानवी तस्करी सहज होते.

§  भ्रष्टाचार: स्थानिक प्रशासन, पोलीस किंवा सीमा सुरक्षा रक्षकांच्या भ्रष्टाचाराचा फायदा घेऊन तस्कर आपले जाळे सहजपणे पसरवतात.

   नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित आपत्ती

§  विस्थापन: पूर, दुष्काळ, भूकंप किंवा दंगली आणि युद्धांसारख्या आपत्तींमुळे लोक घरे सोडून स्थलांतर करतात. अशा निर्वासित आणि विस्थापित छावण्यांमधून महिला आणि मुलांचे सर्वाधिक अपहरण किंवा फसवणूक होते.

   आधुनिक आणि तंत्रज्ञानाची कारणे

§  सोशल मीडिया आणि इंटरनेटचा गैरवापर: सध्याच्या काळात फेसबुक, इंस्टाग्राम यांसारख्या माध्यमांवरून खोटे प्रोफाईल बनवून मैत्री करणे, प्रेमाचे जाळे विणणे किंवा खोट्या नोकरीच्या जाहिराती देऊन तरुण-तरुणींना फसवले जाते.

थोडक्यात, जोपर्यंत समाजात गरिबी, बेरोजगारी आणि अज्ञान आहे, तोपर्यंत मानवी तस्करांना त्यांचे 'सावज' सहज मिळत राहते.

   भारताच्या संदर्भात मानवी तस्करीची कारणे

भारताच्या संदर्भात मानवी तस्करीची कारणे केवळ आर्थिक नसून ती इथल्या सामाजिक स्तररचनेशी) आणि सांस्कृतिक गुंतागुंतीशी खोलवर जोडलेली आहेत. जागतिक कारणांव्यतिरिक्त भारतामध्ये खालील काही अत्यंत वेगळी आणि विशिष्ट कारणे प्रकर्षाने दिसून येतात:

§  जातीय व्यवस्था आणि ऐतिहासिक उपेक्षितपणा: भारतातील मानवी तस्करीचे सर्वाधिक बळी हे दलित, आदिवासी आणि भटके-विमुक्त समाजातील असतात. पिढ्यानपिढ्या चालत आलेले भूमिहीनत्व आणि साधनसंपत्तीचा अभाव यामुळे या उपेक्षित घटकांना वेठबिगारी किंवा सक्तीच्या मजुरीकडे ढकलले जाते. सामाजिक विषमतेमुळे आणि वर्चस्ववादी मानसिकतेमुळे या तळागाळातील घटकांचे शोषण करणे तस्करांना सोपे जाते.

§  'वधूंची तस्करी' आणि विवाह पद्धतीतील गुंतागुंत: हरियाणा, पंजाब, गुजरात आणि राजस्थानसारख्या राज्यांत स्त्री-भ्रूणहत्येमुळे स्त्री-पुरुष प्रमाण कमालीचे बिघडले आहे. यातून लग्नासाठी मुली न मिळण्याची समस्या निर्माण झाली आहे. परिणामी, गरिबीमुळे देशाच्या इतर भागांतून (उदा. पश्चिम बंगाल, झारखंड, आसाम) किंवा उपेक्षित समाजातून मुलींना विकत आणून त्यांची सक्तीने लग्ने लावून दिली जातात अशा महिलांचे नंतर अनेकदा दासीसारखे किंवा लैंगिक शोषण होते.

§  धार्मिक प्रथांच्या नावाखालील शोषण (उदा. देवदासी प्रथा): कायद्याने बंदी असूनही, भारताच्या काही भागांत (विशेषतः महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमेवर) देवदासी, जोगिणी किंवा वाघ्या-मुरळी प्रथेचे अवशेष आजही पाहायला मिळतात. परंपरेच्या नावाखाली विशिष्ट शोषित जातींतील कोवळ्या मुलींना देवाच्या नावाने सोडून दिले जाते, ज्यांचे नंतर थेट वेश्याव्यवसायात आणि मानवी तस्करीच्या जाळ्यात रूपांतर होते.

§  ऊसतोड कामगार आणि वीटभट्टीवरील वेठबिगारी: भारतात, विशेषतः महाराष्ट्रासारख्या राज्यात ऊसतोड कामगार किंवा देशभरातील वीटभट्ट्यांवर काम करणारे मजूर अनेकदा मुकादमाकडून 'अॅडव्हान्स' (आगाऊ रक्कम) घेतात. या कर्जाच्या विळख्यात संपूर्ण कुटुंब पिढ्यानपिढ्या वेठबिगार म्हणून अडकते. मजुरांचे हे स्थलांतर असंघटित असल्यामुळे यात लहान मुलांचे आणि महिलांचे मोठ्या प्रमाणावर शोषण होते, जे मानवी तस्करीच्याच कक्षेत येते.

§  भटक्या आणि विमुक्त जमातींचे प्रश्न: स्थिर जीवन, हक्काचे घर आणि कायमस्वरूपी रोजगाराचा अभाव असल्यामुळे अनेक भटक्या जमाती उपजीविकेसाठी सतत एका गावातून दुसऱ्या गावात स्थलांतर करत असतात. प्रशासकीय नोंद नसणे आणि या अस्थिरतेचा फायदा घेऊन गुन्हेगारी टोळ्या त्यांच्यातील महिला आणि बालकांना तस्करीच्या जाळ्यात ओढतात.

थोडक्यात सांगायचे तर, भारतातील मानवी तस्करी ही केवळ कायद्याची समस्या नसून ती प्रामुख्याने आपल्या समाजव्यवस्थेतील विषमता, जातीभेद आणि पारंपरिक शोषणाशी निगडित आहे.