Social Audit -semester-II Objectives

 १. लिंगभाव आधारित सामाजिक लेखापरीक्षण (Gender-Based Social Audit)

प्रश्न १: लिंगभाव आधारित सामाजिक लेखापरीक्षणाचा मुख्य उद्देश कोणता?

अ) केवळ पुरुषांच्या उत्पन्नाची तपासणी करणे.

 ब) योजनांचा स्त्रिया आणि पुरुषांवर होणारा परिणाम आणि संसाधनांचे समान वाटप तपासणे.

क) केवळ महिला बचत गटांना कर्ज देणे.

ड) लोकसंख्या मोजणे.

उत्तर: ब) योजनांचा स्त्रिया आणि पुरुषांवर होणारा परिणाम आणि संसाधनांचे समान वाटप तपासणे.

प्रश्न २: लिंगभाव लेखापरीक्षणामुळे खालीलपैकी कशास चालना मिळते?

अ) लिंगभाव संवेदनशीलता (Gender Sensitivity)

ब) लिंगाधारित भेदभाव

क) केवळ आर्थिक नफा

ड) खासगीकरण

उत्तर: अ) लिंगभाव संवेदनशीलता (Gender Sensitivity)

२. कामगारांचे सामाजिक लेखापरीक्षण (Labor Social Audit)

प्रश्न ३: कामगारांच्या सामाजिक लेखापरीक्षणात कशाची प्रामुख्याने तपासणी केली जाते?

अ) कामगारांचे वैयक्तिक आयुष्य

ब) कारखान्याचे शेअर मार्केटमधील मूल्य

क) किमान वेतन, सुरक्षितता आणि कामाच्या ठिकाणच्या सोयी-सुविधा

ड) मालकाची मालमत्ता

उत्तर: क) किमान वेतन, सुरक्षितता आणि कामाच्या ठिकाणच्या सोयी-सुविधा

प्रश्न ४: 'मस्टर रोल' (Musters) ची तपासणी हे कोणत्या लेखापरीक्षणाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे?

अ) शैक्षणिक लेखापरीक्षण

 ब) कामगारांचे सामाजिक लेखापरीक्षण

क) वैयक्तिक बँकिंग

 ड) मार्केटिंग ऑडिट

उत्तर: ब) कामगारांचे सामाजिक लेखापरीक्षण

 

३. पर्यावरणाचे सामाजिक लेखापरीक्षण (Environmental Social Audit)

प्रश्न ५: पर्यावरणाचे सामाजिक लेखापरीक्षण कशावर लक्ष केंद्रित करते? अ) केवळ कंपनीचा नफा वाढवणे ब) शाश्वत विकास आणि नैसर्गिक संसाधनांचे जतन क) परदेशी गुंतवणूक मिळवणे ड) नवीन यंत्रसामग्री खरेदी करणे उत्तर: ब) शाश्वत विकास आणि नैसर्गिक संसाधनांचे जतन

प्रश्न ६: पर्यावरणीय ऑडिटमध्ये 'CSR' म्हणजे काय?

अ) कंपनी सोशल रिपोर्ट

ब) कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी (Corporate Social Responsibility)

 क) कॉमन सोशल राइट्स

ड) केंद्र सरकारचे नियम

उत्तर: ब) कॉर्पोरेट सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी

 

४. शासकीय योजनांचे सामाजिक लेखापरीक्षण (Social Audit of Government Schemes)

प्रश्न ७: भारतात कोणत्या योजनेसाठी सामाजिक लेखापरीक्षण कायदेशीररित्या अनिवार्य करण्यात आले आहे? अ) उज्ज्वला योजना ब) मनरेगा (MGNREGA) क) डिजिटल इंडिया ड) मेक इन इंडिया उत्तर: ब) मनरेगा (MGNREGA)

प्रश्न ८: शासकीय योजनांच्या ऑडिटमध्ये 'जनसुनावणी' (Public Hearing) का घेतली जाते?

 अ) केवळ फोटो काढण्यासाठी

ब) तक्रारींचे निवारण आणि पारदर्शकता आणण्यासाठी

क) राजकीय प्रचारासाठी

ड) नवीन कर लावण्यासाठी

उत्तर: ब) तक्रारींचे निवारण आणि पारदर्शकता आणण्यासाठी

५. समुदायाचे सामाजिक लेखापरीक्षण (Community Social Audit)

प्रश्न ९: समुदायाचे सामाजिक लेखापरीक्षण कोणाद्वारे चालवले जाते?

अ) परदेशी गुंतवणूकदार

ब) स्थानिक नागरिक आणि ग्रामसभा

क) केवळ पोलीस विभाग

ड) शहरातील मोठे व्यापारी उत्तर:

ब) स्थानिक नागरिक आणि ग्रामसभा

प्रश्न १०: समुदायाचे ऑडिट प्रामुख्याने काय साध्य करते?

अ) सामाजिक सक्षमीकरण आणि उत्तरदायित्व

ब) केवळ लोकसंख्या नियंत्रण

 क) शेतीमधील रासायनिक वापर

ड) शेअर बाजारातील स्थिरता

उत्तर: अ) सामाजिक सक्षमीकरण आणि उत्तरदायित्व

 

६. तथ्य संकलन (Data Collection)

प्रश्न ११: सामाजिक लेखापरीक्षणात 'प्राथमिक तथ्य' म्हणजे काय?

अ) जुन्या पुस्तकांमधील माहिती

ब) गुगलवर उपलब्ध असलेली जुनी माहिती

क) प्रत्यक्ष मुलाखत, निरीक्षण आणि लाभार्थ्यांकडून गोळा केलेली ताजी माहिती

ड) इतर देशांचे अहवाल

 उत्तर: क) प्रत्यक्ष मुलाखत, निरीक्षण आणि लाभार्थ्यांकडून गोळा केलेली ताजी माहिती

प्रश्न १२: सरकारी मस्टर, व्हाऊचर्स आणि अंदाजपत्रक हे माहितीचे कोणते स्त्रोत आहेत?

अ) प्राथमिक तथ्य

ब) दुय्यम तथ्य (Secondary Data)

क) अनधिकृत तथ्य

ड) काल्पनिक तथ्य

उत्तर: ब) दुय्यम तथ्य (Secondary Data)

१. सामाजिक लेखापरीक्षण: उदय आणि विकास (जागतिक व भारत)

प्रश्न १: 'सामाजिक लेखापरीक्षण' (Social Audit) ही संकल्पना जागतिक स्तरावर सर्वप्रथम कोणी मांडली?

अ) हावर्ड बोवेन (Howard Bowen)

ब) चार्ल्स मेदवार (Charles Medawar)

 क) महात्मा गांधी

ड) पीटर ड्रकर उत्तर:

ब) चार्ल्स मेदवार (१९७२ मध्ये त्यांनी ही संकल्पना अधिक स्पष्ट केली).

प्रश्न २: भारतात सामाजिक लेखापरीक्षणाची खऱ्या अर्थाने सुरुवात कोणत्या चळवळीमुळे झाली? अ) चिपको आंदोलन

ब) मजदूर किसान शक्ती संघटन (MKSS), राजस्थान

क) नर्मदा बचाव आंदोलन ड) स्वाध्याय चळवळ

उत्तर: ब) मजदूर किसान शक्ती संघटन (MKSS) - त्यांनी १९९० च्या दशकात जनसुनावणीद्वारे भ्रष्टाचाराविरुद्ध ही मोहीम सुरू केली.

 

२. शासकीय योजना आणि कायदेशीर विकास

प्रश्न ३: कोणत्या भारतीय कायद्याने सामाजिक लेखापरीक्षणाला 'वैधानिक' (Statutory) दर्जा दिला? अ) माहितीचा अधिकार कायदा २००५

ब) महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा (MGNREGA), २००५

क) अन्न सुरक्षा कायदा २०१३

ड) कंपनी कायदा २०१३

उत्तर: ब) महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा (MGNREGA).

प्रश्न ४: 'माहितीचा अधिकार' (RTI) हा कायदा सामाजिक लेखापरीक्षणाच्या विकासात कसा उपयुक्त ठरला? अ) यामुळे सरकारी कागदपत्रे जनतेला उपलब्ध झाली.

ब) यामुळे नवीन नोकऱ्या निर्माण झाल्या.

 क) यामुळे बँकिंग व्यवहार सोपे झाले.

ड) यामुळे परदेशी गुंतवणूक वाढली.

उत्तर: अ) यामुळे सरकारी कागदपत्रे जनतेला उपलब्ध झाली.

 

३. लिंगभाव आधारित व समुदाय लेखापरीक्षण विकास

प्रश्न ५: भारतात 'जेंडर बजेटिंग' (Gender Budgeting) ची सुरुवात अधिकृतपणे कोणत्या वर्षापासून झाली?

अ) १९९५-९६

ब) २०००-०१

क) २००५-०६

ड) २०१०-११

उत्तर: क) २००५-०६ (हे लिंगभाव आधारित ऑडिटचा एक महत्त्वाचा भाग आहे).

प्रश्न ६: समुदायाचे सामाजिक लेखापरीक्षण बळकट करण्यासाठी ७३ वी आणि ७४ वी घटनादुरुस्ती कशामुळे महत्त्वाची ठरली? अ) यामुळे सैन्याला अधिकार मिळाले.

ब) यामुळे ग्रामसभा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांना अधिकार मिळाले.

क) यामुळे राष्ट्रपतींचे अधिकार वाढले.

ड) यामुळे नवीन राज्यांची निर्मिती झाली.

उत्तर: ब) यामुळे ग्रामसभा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांना अधिकार मिळाले.

 

४. पर्यावरण आणि कामगार लेखापरीक्षण विकास

प्रश्न ७: भारतात कोणत्या दुर्घटनेनंतर कंपन्यांच्या 'सुरक्षा आणि पर्यावरण' ऑडिटवर कडक नियम करण्यात आले? अ) भोपाळ गॅस दुर्घटना (१९८४)

 ब) लातूर भूकंप

क) त्सुनामी २००४

ड) चिपको आंदोलन

उत्तर: अ) भोपाळ गॅस दुर्घटना (१९८४).

प्रश्न ८: आंतरराष्ट्रीय स्तरावर कामगारांच्या सामाजिक जबाबदारीसाठी कोणते मानांकन (Standard) ओळखले जाते?

अ) ISO 9001

ब) SA 8000 (Social Accountability 8000)

क) ISI मार्क

ड) हॉलमार्क उत्तर:

ब) SA 8000.

 

५. तांत्रिक आणि संस्थात्मक विकास

प्रश्न ९: सामाजिक लेखापरीक्षणासाठी स्वतंत्र 'संचालनालय' (Directorate) स्थापन करणारे भारतातील पहिले राज्य कोणते? अ

) महाराष्ट्र

ब) केरळ

 क) आंध्र प्रदेश

ड) बिहार उत्तर:

क) आंध्र प्रदेश (नंतर तेलंगणानेही हे मॉडेल स्वीकारले).

प्रश्न १०: सामाजिक लेखापरीक्षणाच्या अहवालावर अंतिम चर्चा कोठे होणे बंधनकारक आहे?

अ) संसदेत

ब) विधानसभेत

क) ग्रामसभेत

ड) जिल्हा न्यायालयात

उत्तर: क) ग्रामसभेत.

 

६. विश्लेषणात्मक प्रश्न

प्रश्न ११: सामाजिक लेखापरीक्षणाचा मुख्य प्रवास हा कोणत्या क्षेत्राकडून कोणत्या क्षेत्राकडे झाला आहे?

अ) खाजगी नफ्याकडून सामाजिक कल्याणाकडे

ब) शिक्षणाकडून आरोग्याकडे

 क) शहराकडून गावाकडे

ड) शेतीकडून उद्योगाकडे

उत्तर: अ) खाजगी नफ्याकडून सामाजिक कल्याणाकडे

१. प्राथमिक तथ्य संकलन (Primary Data Collection)

प्रश्न १: सामाजिक लेखापरीक्षणात 'प्राथमिक तथ्य' संकलित करण्याची सर्वात प्रभावी पद्धत कोणती?

अ) जुनी वर्तमानपत्रे वाचणे.

ब) प्रत्यक्ष कार्यस्थळावर जाऊन निरीक्षण करणे आणि लाभार्थ्यांच्या मुलाखती घेणे.

क) इंटरनेटवर माहिती शोधणे.

ड) केवळ कंत्राटदाराने दिलेली माहिती ग्राह्य धरणे.

उत्तर: ब) प्रत्यक्ष कार्यस्थळावर जाऊन निरीक्षण करणे आणि लाभार्थ्यांच्या मुलाखती घेणे.

प्रश्न २: लाभार्थ्यांच्या घरी जाऊन माहिती गोळा करणे, याला तथ्य संकलनाचे कोणते साधन म्हणतात?

अ) प्रश्नावली पद्धत

ब) घरटी भेट (Door-to-Door Visit)

क) दूरध्वनी मुलाखत

ड) गटचर्चा

उत्तर: ब) घरटी भेट (Door-to-Door Visit).

 

२. भागधारक, समुदाय व शासकीय यंत्रणेकडून तथ्य संकलन

प्रश्न ३: शासकीय यंत्रणेकडून प्राथमिक तथ्य गोळा करताना प्रामुख्याने काय तपासले जाते?

अ) अधिकाऱ्यांचे वैयक्तिक उत्पन्न.

ब) प्रकल्प फलक (Information Board) आणि प्रत्यक्ष कामाचा दर्जा.

क) कार्यालयाची सजावट.

ड) अधिकाऱ्यांची शैक्षणिक पात्रता.

उत्तर: ब) प्रकल्प फलक (Information Board) आणि प्रत्यक्ष कामाचा दर्जा.

प्रश्न ४: समुदायातील सदस्यांकडून तथ्य गोळा करताना 'गटचर्चा' (FGD) का महत्त्वाची असते?

अ) वेळ घालवण्यासाठी.

ब) सामूहिक समस्या आणि योजनेचे सामाजिक परिणाम समजून घेण्यासाठी.

क) लोकांमध्ये भांडणे लावण्यासाठी.

 ड) केवळ नाश्ता करण्यासाठी.

उत्तर: ब) सामूहिक समस्या आणि योजनेचे सामाजिक परिणाम समजून घेण्यासाठी.

 

३. दुय्यम तथ्य संकलन (Secondary Data - Documents & Reports)

प्रश्न ५: खालीलपैकी कोणते दस्तऐवज 'दुय्यम तथ्य' संकलनाचा भाग आहेत?

अ) लाभार्थ्यांचा प्रत्यक्ष जबाब.

 ब) मस्टर रोल, कॅश बुक आणि अंदाजपत्रक (Estimates).

क) सोशल ऑडिट दरम्यान काढलेले फोटो.

ड) ग्रामसभेतील लोकांचे तोंडी म्हणणे.

 उत्तर: ब) मस्टर रोल, कॅश बुक आणि अंदाजपत्रक (Estimates).

प्रश्न ६: सरकारी अहवालांमधील माहिती अधिकृतपणे मिळवण्यासाठी कोणत्या कायद्याचा वापर केला जातो?

अ) ग्राहक संरक्षण कायदा.

ब) माहितीचा अधिकार कायदा (RTI), २००५.

क) भारतीय दंड संहिता.

ड) कंपनी कायदा.

उत्तर: ब) माहितीचा अधिकार कायदा (RTI), २००५.

 

४. तथ्य वर्गीकरण आणि विश्लेषण (Data Classification & Analysis)

प्रश्न ७: 'तथ्य वर्गीकरण' म्हणजे काय? अ) माहिती नष्ट करणे. ब) संकलित माहितीचे समान गुणधर्मांनुसार गटात विभाजन करणे. क) माहिती केवळ कपाटात भरून ठेवणे. ड) माहितीची चोरी करणे. उत्तर: ब) संकलित माहितीचे समान गुणधर्मांनुसार गटात विभाजन करणे.

प्रश्न ८: सरकारी कागदपत्रांतील दावे आणि प्रत्यक्ष जमिनीवरील स्थिती यांची तुलना करणे, याला काय म्हणतात?

 अ) तथ्य संकलन

 ब) तथ्य विश्लेषण (Data Analysis)

क) अहवाल छपाई

ड) डेटा एन्ट्री

उत्तर: ब) तथ्य विश्लेषण (Data Analysis).

 

५. अहवाल लेखन (Report Writing)

प्रश्न ९: सामाजिक लेखापरीक्षण अहवालाचा शेवट कशाने होणे अपेक्षित असते?

अ) केवळ अधिकाऱ्यांच्या स्तुतीने.

ब) त्रुटी सुधारण्यासाठीच्या ठोस शिफारसींनी (Recommendations).

क) जुन्या कथांनी.

ड) कंत्राटदाराच्या स्वाक्षरीने.

उत्तर: ब) त्रुटी सुधारण्यासाठीच्या ठोस शिफारसींनी.

प्रश्न १०: सामाजिक लेखापरीक्षण अहवालाची भाषा कशी असावी?

अ) अत्यंत तांत्रिक आणि कठीण इंग्रजी.

ब) स्थानिक लोकांना समजेल अशी सोपी आणि स्पष्ट.

क) केवळ सांकेतिक शब्दांत.

ड) काव्यात्मक.

उत्तर: ब) स्थानिक लोकांना समजेल अशी सोपी आणि स्पष्ट.

 

६. प्रक्रियात्मक प्रश्न

प्रश्न ११: अहवाल लेखन पूर्ण झाल्यानंतर तो कोठे वाचून दाखवणे बंधनकारक आहे?

 अ) पोलीस स्टेशनमध्ये.

 ब) जनसुनावणी किंवा ग्रामसभेत.

क) जिल्हाधिकाऱ्यांच्या बंद खोलीत.

ड) केवळ वर्तमानपत्रात.

 उत्तर: ब) जनसुनावणी किंवा ग्रामसभेत.

प्रश्न १२: पुराव्यासाठी अहवालासोबत काय जोडणे आवश्यक असते?

अ) वर्तमानपत्राची कात्रणे.

ब) लाभार्थ्यांचे स्वाक्षरी केलेले जबाब आणि कामाचे फोटो.

क) पेन आणि पेन्सिल.

ड) वैयक्तिक पत्रे.

उत्तर: ब) लाभार्थ्यांचे स्वाक्षरी केलेले जबाब आणि कामाचे फोटो.

१. संकल्पना आणि प्रक्रिया (Concept & Process)

प्रश्न १३: सामाजिक लेखापरीक्षणाला 'आरसा' (Mirror) का म्हटले जाते?

अ) कारण त्यात स्वतःचा चेहरा दिसतो.

ब) कारण ते प्रशासनाच्या कामाचे वास्तविक स्वरूप समाजासमोर मांडते.

क) कारण ते केवळ काचेच्या इमारतीत केले जाते.

ड) कारण ते पारदर्शक काचेसारखे असते.

उत्तर: ब) कारण ते प्रशासनाच्या कामाचे वास्तविक स्वरूप समाजासमोर मांडते.

प्रश्न १४: 'सामाजिक उत्तरदायित्व' (Social Accountability) म्हणजे काय?

अ) केवळ कर भरणे.

ब) जनतेच्या पैशाचा हिशोब जनतेलाच देणे.

क) निवडणुकीत मतदान करणे.

ड) सरकारी नोकरी मिळवणे.

उत्तर: ब) जनतेच्या पैशाचा हिशोब जनतेलाच देणे.

 

२. तथ्य संकलन तंत्र (Data Collection Techniques)

प्रश्न १५: 'सोशल मॅपिंग' (Social Mapping) हे कोणत्या तथ्य संकलनाचा भाग आहे?

अ) दुय्यम तथ्य संकलन

ब) प्राथमिक तथ्य संकलन (समुदायासोबत नकाशा तयार करणे)

क) केवळ इंटरनेट सर्च

ड) ग्रंथालय संशोधन

उत्तर: ब) प्राथमिक तथ्य संकलन.

प्रश्न १६: 'त्रिकोणीकरण' (Triangulation) म्हणजे काय?

अ) माहिती तीन वेळा लिहिणे.

 ब) एकाच माहितीची तीन वेगवेगळ्या स्त्रोतांकडून (उदा. कागदपत्रे, मुलाखत आणि प्रत्यक्ष पाहणी) पडताळणी करणे.

क) तीन लोकांचे ऑडिट करणे.

ड) गणितातील त्रिकोण मोजणे.

उत्तर: ब) एकाच माहितीची तीन वेगवेगळ्या स्त्रोतांकडून पडताळणी करणे.

 

३. कायदेशीर आणि संस्थात्मक चौकट (Legal Framework)

प्रश्न १७: सामाजिक लेखापरीक्षण प्रक्रियेत 'लोकपाल' (Ombudsman) ची भूमिका काय असते?

अ) अहवाल लिहिणे.

ब) ऑडिट दरम्यान आढळलेल्या तक्रारींवर कायदेशीर कारवाई करणे किंवा न्याय देणे.

 क) केवळ मस्टर तपासणे.

 ड) लोकांच्या मुलाखती घेणे.

उत्तर: ब) ऑडिट दरम्यान आढळलेल्या तक्रारींवर कायदेशीर कारवाई करणे किंवा न्याय देणे.

प्रश्न १८: 'VRP' (Village Resource Person) म्हणजे कोण?

अ) गावातील श्रीमंत व्यक्ती.

ब) सामाजिक लेखापरीक्षणात मदत करण्यासाठी प्रशिक्षित केलेला स्थानिक युवक.

क) गावाचा सरपंच.

ड) सरकारी कंत्राटदार.

उत्तर: ब) सामाजिक लेखापरीक्षणात मदत करण्यासाठी प्रशिक्षित केलेला स्थानिक युवक.

 

४. अहवाल आणि जनसुनावणी (Report & Public Hearing)

प्रश्न १९: जनसुनावणीमध्ये (Public Hearing) पॅनेलमध्ये कोण असणे अपेक्षित असते?

अ) केवळ कंत्राटदार.

ब) निष्पक्ष तज्ज्ञ, सरकारी अधिकारी आणि समुदायाचे प्रतिनिधी.

क) केवळ राजकीय नेते.

ड) चित्रपट अभिनेते.

उत्तर: ब) निष्पक्ष तज्ज्ञ, सरकारी अधिकारी आणि समुदायाचे प्रतिनिधी.

प्रश्न २०: 'ATR' (Action Taken Report) म्हणजे काय?

अ) ऑडिटचा पहिला मसुदा.

ब) ऑडिटमध्ये आढळलेल्या त्रुटींवर सरकारने केलेली कारवाई दर्शवणारा अहवाल.

क) केवळ लाभार्थ्यांची यादी.

ड) प्रवासाचा खर्च.

उत्तर: ब) ऑडिटमध्ये आढळलेल्या त्रुटींवर सरकारने केलेली कारवाई दर्शवणारा अहवाल.

 

५. विशिष्ट क्षेत्रातील ऑडिट (Specialized Audits)

प्रश्न २१: 'पर्यावरण आघात मूल्यांकन' (EIA) हे कशाचे पूर्व-रूप आहे?

अ) शैक्षणिक ऑडिट

ब) पर्यावरणीय सामाजिक लेखापरीक्षण

क) बँकिंग ऑडिट

ड) क्रीडा ऑडिट

उत्तर: ब) पर्यावरणीय सामाजिक लेखापरीक्षण.

प्रश्न २२: कामगारांच्या सामाजिक लेखापरीक्षणात 'बालकामगार' आढळल्यास ते कशाचे उल्लंघन मानले जाते?

अ) केवळ कंपनीच्या नियमांचे.

ब) मूलभूत मानवी हक्कांचे आणि श्रम कायद्यांचे.

क) केवळ स्थानिक परंपरेचे.

ड) मार्केट रेटचे.

उत्तर: ब) मूलभूत मानवी हक्कांचे आणि श्रम कायद्यांचे.

---

६. आव्हाने (Challenges)

प्रश्न २३: सामाजिक लेखापरीक्षणासमोरील सर्वात मोठे आव्हान कोणते?

अ) पैशांची कमतरता.

ब) राजकीय हस्तक्षेप आणि हितसंबंधांचा अडथळा.

क) कागदाची टंचाई.

ड) संगणकाचा अभाव.

उत्तर: ब) राजकीय हस्तक्षेप आणि हितसंबंधांचा अडथळा.

प्रश्न २४: सामाजिक लेखापरीक्षण यशस्वी होण्यासाठी काय आवश्यक आहे?

अ) लोकांची उदासीनता.

ब) राजकीय इच्छाशक्ती आणि जागरूक नागरिकत्व.

क) केवळ कडक पोलीस बंदोबस्त.

ड) परदेशी मदत.

उत्तर: ब) राजकीय इच्छाशक्ती आणि जागरूक नागरिकत्व.